نويسنده : هوشمند هنرکار

باغهای کندلوس، سومين ساخته سينمايی ايرج کريمی از اواخر ارديبهشت ماه در سينماهای تهران بر روی پرده رفته است. با وجود فضای خاص و نخبه گرای اثر و اکران محدود آن، فيلم از استقبال مقبولی برخوردار بوده است.
خلاصه داستان
سه مرد در جاده های شمال ايران، در مسير کندلوس به جستجوی گور زن و شوهری از دوستان خود می روند که در گورستانهای آن منطقه مدفونند. زوجی که در جوانی و در اوج عشق جان سپرده اند. فيلم رفت و برگشتی است ميان حال و گذشته.
شعر و سينما
هرچند ذات و شيوه پرداخت در سينما، در اساس با شعر متفاوت است، اما تجربه کريمی برای بازسازی انديشه هايش، بيش از هر فيلمساز زنده ايرانی به تجربه يک شاعر نزديک می شود. حال و هوايی آشنا و برآمده از آنی که پيشتر توسط فيلمساز، در لحظه ای يگانه تجربه شده است و بار ديگر بازآفرينی می شود. از سفر شبانه در جاده، در عنوان بندی آغازين فيلم بگير تا گفتگوهای به ظاهر بی سروته آدمهای قصه. کريمی باز هم دلبستگی خود را به بازی و واقعه خارج از قاب نشان می دهد. و البته اين در روايت متراکم او که امکان باز شدن و گسترده شدن کامل واقعه را، نه در طول فيلم و نه در گستره قاب تصوير می دهد، اجتناب ناپذير می نمايد.
به رغم کشدار بودن برخی گفتگوها، قصه بسيار فشرده و بريده بريده تعريف می شود. و همين ناخواسته راه به تأويل و تفسير گسترده ای برای کار می دهد. تأويلی که پيداست در فرصت اندک اين نوشته بروز چندانی نخواهد داشت. فيلم کريمی مثل کلاه شعبده بازان است؛ دستمال بلندی در آن فشرده شده که هرقدر بخواهی بيرون کشيده و باز می شود.
دنيای ناشناخته کريمی
با اين همه به نظر می رسد سياستهای جاری فرهنگی طی دو دهه گذشته، چندان ميل و رغبتی به اين گونه فيلمها ندارد و همين کريمی و سينمايش را در فضای سينمای ايران به انزوا می کشاند. به رغم اين که او در فضای جاری سينما، خط و امضای خود را به تصديق می رساند و فضا و بيان خاص خود را به نمايش می گذارد و در اين راه بعضاً مقلد هم می يابد، اما با جدا افتادن از گونه های شناخته شده سينمای ايران، تک می افتد و مهجور می ماند. بيان و فرمهای غيرمعمول و موقعيتهای نامأنوس و آدمهای فراواقعی و قصه مشکل و روايت نامتعارف او، البته برای تماشاگر باحوصله و فکور سينما، نه تنها غرابتی ايجاد نمی کند، که رفته رفته جا می افتد و همراهش می شودو جلبش می کند.
با اين همه سينمای کريمی، خواستار عام چندانی ندارد. نه جاذب تماشاگر عام و درنتيجه تهيه کنندگان بازار سينمای ايران است و نه با فرمولهای آشنای سينمای جشنواره پسند همخوانی دارد. سينمای روشنفکرانه ای است که از دغدغه های شخصی او سربرآورده است.
پس او همواره برای يافتن سرمايه آثارش دچار کشاکشی سخت است. با اين همه به نظر می رسد که او طريق خاص خود را يافته است. محتاطانه چنان می رود که نه خرج چندانی روی دست تهيه کننده اش بگذارد و نه استعاره های آثارش پر عبای کسی را آلوده کند. هرچند اين محافظه کاری گاه به از رمق افتادن بخشهايی از کارش می انجامد.
بار دراماتيک سفر
کريمی هوشيارانه از وجه پويا و دراماتيک جاده استفاده می کند و آن را اساس فيلمش قرار می دهد. اگر در از کنار هم می گذريم مقصدی ظاهری داريم که در پايان نارسيده به مقصد گرفتار دور می شويم، در باغهای کندلوس اساساً در جاده شناوريم.
هرچند در ابتدا و انتهای قصه، تصادف نه چندان موجهی به مثابه يک مقصد عينی تعريف می شود، با اين وجود سه مرد ميانسال قصه، مقصدی ندارند. هر مکان و هر قبرستان می تواند مقصد آنان باشد. اين سه در جاده شناورند و انگار بيهوده در پی قبر دوستانشان می گردند. دوستان از دست رفته ای که به نظر می رسد همواره با آنان همراهند. آدمهای ديگر داستان نيز چندان زمينی و زنده نمی نمايند. مرد آذری که ماشينها را بوکسل می کند، سيد که همواره و همه جا سر می رسد، زن و شوهر عجيبی که مسافران را مهمان می کنند... همگی در برزخی ميان زندگی و فراسو شناورند. گاه دريافته می شوند و گاه ناديده گرفته می شوند. گاه اين طرف خط اند و گاه در وادی ديگر. اينجا ماوراءالطبيعه کريمی بسيار شخصی است.
سير در ماورا
سينمای کريمی، سينمای روشنفکرانه طبقات ميانه است. آدمهای قصه اش روشنفکرانی اند که هم در تفسير هستی خود دچار مشکل اند و هم دغدغه های اقتصادی و اجتماعی طبقات ميانه گريبانگيرشان است. روشنفکران قصه کريمی همواره نقبی به ماورا می زنند. عشق و عرفان و سير در عالم ماورا از اجزای هميشگی آثار کريمی اند؛ از آثار کوتاهش تا امروز. در نشانه ها روح همسر و فرزند، همنشين زن می شوند؛ در ازکنار هم می گذريم همه آدمهای قصه انگار مرده ای را با خود حمل می کنند؛ و در باغهای کندلوس اساساً محور قصه، کندوکاو در عالم مردگان است. قبرستان و قبر از نشانه های شايع سينمای کريمی است. نشانه ای که در فيلم اخيرش چندان مؤکد است که نيازی به رمزگشايی ندارد. عالم ماورا در انديشه کريمی زيباست؛ چنان زيبا که باغهای کندلوس.
ارکان فيلم
روايت غير خطی فيلمنامه نه تنها سردرگمی بی دليلی برای تماشاگر فيلم ايجاد نمی کند، که در ساختار و ترکيب بندی، کاملاً ضروری به نظر می رسد و هماهنگی مطلوبی با پرداخت اثر دارد. با اين همه، به رغم عبارت پردازی جذاب و سنجيده نوشتار، که غالباً با تناسب مقبولی در دهان قهرمانان روشنفکر داستان قرار می گيرد، گفتار متن گاه از حد خارج می شود و مطول و کشدار جلوه می کند و همين چه بسا مانع نشستن تصاوير می شود. از طرفی، با نظر به بودجه محدود فيلم می توان کاستی برخی از ارکان اثر را تا حدی گريزناپذير دانست. صداگذاری و چهره پردازی، گاه نامتناسب و ناشيانه و بعضاً حتی دارای خطای آشکار است. با اين وجود، اين شايد از سر طنازی داوران جشنواره بيست و سوم فجر باشد، که تنها عاملی که از فيلم مورد توجه قرار می گيرد و نامزد دريافت سيمرغ می شود، چهره پردازی آن است.
بازيگری در آثار کريمی
از مشکلات مشهود کار کريمی که تقريباً در تمام آثارش جلوه کرده است، عدم هماهنگی و تجانس بازی ها است. او ترکيبی از بازيگران حرفه ای و نابازيگران را به کار می گيرد که البته در سينمای ايران و جهان تازگی ندارد. با اين وجود عدم تجانس بازی ها تنها در ترکيب بازيگر و نابازيگر نمود پيدا نمی کند.
در ترکيب سه دوست ميانسال، بازی حرفه ای و درست مسعود کرامتی، در مقابل بازی ناشيانه دو دوست نابازيگر ديگر کاملاً ناهماهنگ است. از طرف ديگر بازی دو قهرمان اصلی داستان، محمدرضا فروتن و خزر معصومی، با وجود بازی روان و موجه خزر معصومی، گسسته و ناموزون می نمايد. به همين قياس، بازی ساير بازيگران و نابازيگران هم گاه موجه و گاه ناشيانه به نظر می رسد. در برابر به نظر می رسد برخی بازيگران او رفته رفته انديشه های فيلمساز را خود دريافته اند و بازتاب داده اند. بازی کوتاه ولی دلنشين فريبا کامران، که در تمام آثار کريمی حضور داشته است، از اين گونه است.
شناسنامه فيلم
فيلمنامه نويس و کارگردان: ايرج کريمی؛ تهيه کننده: عليرضا شجاع نوری؛ فيلمبردار: محمدرضا سکوت؛ تدوين: ايرج کريمی، رضا شيروانی؛ صدابردار: مرتضی اصلان زاده ، سعيد احمدی؛ صداگذار: محمد حقيقی؛ طراح صحنه و لباس : فرشته يمينی شريف؛ چهره پرداز: مهين نويدی، بابک شعاعی؛ بازيگران: محمدرضا فروتن، فريبا کامران، خزر معصومی، مسعود کرامتی و ...