سینمای ما - امیررضا نوری‌پرتو: مجموعه های تلویزیونی ماه رمضان امسال اظهار نظرهای ضد و نقیضی را به دنبال داشتند. سریال های اغما(سیروس مقدم) و میوة ممنوعه(حسن فتحی) مورد استقبال عموم بینندگان قرار گرفتند، به طوری که حتی شوخی با شخصیت های آنها و روابط شان جای خود را در میان پیامک های رد و بدل شدة تلفن های همراه باز کرد و بحث دربارة آنها و اینکه در پایان چه سرنوشتی در انتظار کاراکترهای شان است، نقل محافل و مردم و کوچه و بازار شد. از سویی دیگر مجموعه های یک وجب خاک (علی عبدالعلی زاده) و به خصوص شکرانه (سعید سلطانی) نظر چندان مساعدی را به خود جلب نکردند. با این حال تنوع موضوعی این مجموعه ها باعث شد تا به سلیقه های گوناگون درصد قابل ملاحظه ای از بینندگان پاسخ داده شود و خیابانها را در ساعتهای بعد از افطار خالی از جمعیت کند. در این یادداشت سعی شده است تا با نگاهی اجمالی این مجموعه ها نقد و بررسی شوند *** اغما : سیمای ابلیس در هاله ای از اغراق ! کسانی که مجموعه های سیروس مقدم را در چند سال اخیر دنبال کرده اند، بدون آنکه تیتراژ سریال اغما را دیده باشند می توانند حدس بزنند که این مجموعه حاصل دست پخت اوست! اغراق تصویری همیشه حرف اول را در کارهای مقدم می زند. در اینجا نیز به مانند بسیاری از ساخته های او با دکوپاژهای غیر معمول و گاه آزار دهنده، نور پردازی های اغراق آمیز همراه با حضور بخار در صحنه ها، فلاش بک های صوتی و تصویری غیر ضروری و تاکید کننده روبرو هستیم. اما بزرگترین مشکل این مجموعه در فیلمنامة آن خلاصه می شود. ایراد کلی و زیربنایی متن اغما و البته همة مجموعه های تلویزیونی ماه رمضان در کم مایه بودن شان برای سی قسمت است. دو سال قبل علیرضا افخمی با سریال " او یک فرشته بود" به سبک فیلم های چند دهة اخیر هالیوود، شیطان را در قالب انسانی به ظاهر معمولی مجسم کرد و با خلق داستانی کم و بیش جذاب و البته دارای ایرادهای تکنیکی فراوان توانست موفقیتی چشمگیر را در نزد عموم به دست آورد. او این بار در مقام یکی از دو نویسندة اغما همان دستمایه را مدنظر قرار داده و با وجود استقبال بینندگان، نتیجة کارش خالی از ضعف های آشکار نیست. منطق روایی در فیلمنامة اغما جایی ندارد. سوالات زیادی در حین تماشای سریال برای بیننده به وجود می آید که برای اغلب آنها جوابی درخور نمی توان یافت. اینکه چرا دکتر طاها پژوهان (امین تارخ) به حضور الیاس (حامد کمیلی) در خانه اش مشکوک نمی شود و هیچگاه در طول این یک ماه علت ماندن اش را سوال نمی کند؟ آیا شیطان در مرگ همسر دکتر نقش داشت؟( مگر ابلیس می تواند حال عمومی یک بیمار را پس از عمل جراحی وخیم کند تا حدی که منجر به مرگ طرف شود؟) اگر رابطة عاطفی دکتر جودت (ایرج نوذری) با دکتر بردیا (لعیا زنگنه) حذف می شد آیا خللی در روند داستان به وجود می آمد؟ چرا این رابطه در اواخر سریال به حال خود رها شد و در قسمت های پایانی دیگر خبری از دکتر جودت نبود؟ دکتر بردیا در روند پیشبرد داستان اصلی (گمراه شدن پژوهان به وسیلة شیطان) چه نقشی داشت؟ آیا هشدارها و طعنه های بیش از اندازة او به دکتر پژوهان از او سیمای کاریکاتور گونة یک مصلح اجتماعی و اخلاقی خلق نکرده بود؟ چرا شخصیت هایی مثل پری (نفیسه روشن) ، حمید موسوی و دکتر نائینی (ناصر ممدوح) این قدر منفعل بودند و در برابر عملکرد کاراکتر اصلی نمی توانستند کنشی منطقی از خود نشان بدهند؟ اضافه شدن کاراکتر پیر بابا (اسماعیل خلج) به داستان در یک سوم پایانی مجموعه چه کمکی به بهبود کیفی افت منحنی حرکتی فیلمنامه کرد؟ آیا فیلمنامه نویسان نمی توانستند از قدرت معنوی این کاراکتر در برابر نیروی شر ابلیس استفاده ای دراماتیک کنند؟ اگر شیطان را در سه چهره نمی دیدیم چه اتفاقی در اصل ماجرا به وجود می آمد؟ هر چقدر فیلمنامه نویسان برای باورپذیر شدن کاراکتر الیاس و نحوة نفوذش در زندگی دکتر دقت و انرژی کافی مصرف کرده اند، از خیر پردازش درست کاراکترهای فرزاد و شهرام (دو روی دیگر شیطان در این مجموعه) گذشته اند. این موضوع حتی در بازی خوب حامد کمیلی نیز اثر گذاشته است و اجرای او در نقش الیاس قابل قیاس با نقش آفرینی اش در قالب آن دو پرسوناژ نیست. در طول چند سال اخیر امین تارخ کمتر فرصتی برای بروز بازی همیشه روان و جذابش پیدا کرده بود و حال در اغما او این مجال را یافته است تا تماشاگران را مقهور اجرای خوب خود کند. تارخ در غالب لحظات از چارچوب شخصیت پردازی فیلمنامه پا را فراتر می گذارد و در نمایش رفتارها و واکنش های متناقض، استادانه عمل می کند. سوای اجرای متفاوت دو بازیگر اصلی، دیگر بازیگران در ارائة نقش های خود بسیار بسته و کلیشه ای کار کرده اند و بیشتر به نمایش تیپ آشنای خود بسنده کرده اند. نحوة قاب بندی و نوع نورپردازی مهدی جعفری(فیلمبردار اثر) اگرچه در خدمت اغراق های گل درشت سیروس مقدم است اما همین که توانسته است به این مبالغه های تصویری رنگ و بویی قابل قبول و حتی چشمگیر ببخشاید، جای بسی تقدیر دارد. شاید پس از این مجموعه و سریال پرواز در حباب (مجموعة سال پیش مقدم) او را بتوان مکمل خوبی برای جنس تصاویر مورد نظر مقدم دانست. اما چرا با وجود ضعف های محتوایی برشمرده اغما توانست مخاطبان زیادی را پای جعبة جادویی بنشاند؟ جواب این سوال را در علاقة فطری و همیشگی غالب تماشاگران سینما و تلویزیون (در همه جای دنیا) نسبت به حیطة ترس و تعلیق ماورایی می توان جستجو کرد. این موضوع برای بینندگان آثار وطنی که تماشای این ژانر را در سینما و تلویزیون ملی کمتر تجربه کرده اند، بیشتر صدق می کند. ضمن اینکه با توجه به حس و حال معنوی جاری در ماه مبارک رمضان و رویکرد نسبتا مذهبی سازندگان اغما به موضوع شیطان و پیروانش که بارها در آیات مبارک قرآن مجید و روایت ها و متون اسلامی به آن اشاره شده است، در همذات پنداری مخاطب با اثر نقشی عمده و جدی را ایفا می کند. ولی متاسفانه این رویکرد دینی و اعتقادی در اغما به سطحی ترین شکل ممکن بروز کرده است که مصداق آن را می توان در قسمت ماقبل آخر مجموعه و در نوع برخورد دکتر با الیاس به خوبی مشاهده کرد که به شدت یادآور آثار سفارشی و آموزشی تلویزیونی مناسب برای کودکان و نوجوانان است. امید است که جسارت دست اندرکاران و برنامه ریزان در وارد شدن به محدوده های بالقوه جذاب اعتقادی و مذهبی در مسیر مطالعاتی و پژوهشی درستی هدایت شود و در آینده ای نه چندان نزدیک شاهد آثاری پر بار و در عین حال تماشاگرپسند در این حیطه در سینما و تلویزیون باشیم به طوری که حتی بتوان آن ها را در بازارهای جهانی عرضه کرد. آرزویی که می تواند چندان هم واهی و دست نیافتنی نباشد. *** میوة ممنوعه: ارزش بارز محتوا حسن فتحی اکنون مدار صفر درجه را بر روی آنتن دارد که توانسته است با انبوه مخاطبانش ارتباط خوبی برقرار کند. او میوة ممنوعه را برای ایام ماه رمضان مقابل دوربین برد که با وجود داشتن برخی ضعف ها در میان مجموعه های مناسبتی امسال تلویزیون یک سر و گردن بالاتر بود. از همان زمان ساخت مجموعه اعلام شده بود که سریال برداشتی از داستان مشهور شیخ صنعان و نمایشنامة جاودان شاه لیر است. این اعلام تبلیغاتی به ضرر مجموعه تمام شد و با راه افتادن موتور حرکتی داستان مجموعه و شناخت کاراکترها و روابط شان به تماشاگرانی که با دو اثر یاد شده آشنایی داشتند، کمک کرد که ادامه و حتی پایان داستان را حدس بزنند. اما نباید از یاد برد که سینما هنر به تصویر کشیدن درست جزییات است. علیرضا کاظمی پور نویسندة آشنای مجموعه های تلویزیونی تا حدی پذیرفتنی این قاعده را رعایت کرده است و به سبک مرسوم در سینمای روز دنیا با سپردن وظیفة نگارش دیالوگ ها به علیرضا نادری سبب شده تا فیلمنامه فراتر از حد انتظار باشد. البته فیلمنامه از لحاظ منحنی حرکتی داستان در جاهایی به خصوص در آغاز کمی مشکل دارد و قسمت های ابتدایی مجموعه مصالح کافی برای جذب بیننده ندارند و بخش عمده ای از آنها به معرفی بیش از حد شخصیت ها و نوع روابط شان با هم اختصاص داده شده بود. با این وجود نقطة قوت فیلمنامة میوة ممنوعه در جنس دیالوگ های شخصیتها است که بسیار آهنگین و در عین حال متناسب با سنخ و طبقة اجتماعی و فرهنگی کاراکترها نوشته شده اند. مسیر تغییر شخصیتی کاراکتر حاج یونس فتوحی(با بازی جالب توجه علی نصیریان) با حوصله ترسیم شده است و کاراکتر هستی(با بازی حساب شدة هانیه توسلی) با پرداخت نسبتا مناسبش وزنة خوبی در برابر سنگینی شخصیتی حاج یونس به حساب می آید. اما بی شک بهترین و دوست داشتنی ترین کاراکتر مجموعه جلال فتوحی است که به لطف شخصیت پردازی به جای نویسندگان و بازی درخشان و متفاوت امیر جعفری توانسته شکلی خاکستری به خود بگیرد و در مرزبندی های سیاه و سفید معمول شخصیتی جایی نداشته باشد. سایر کاراکترها از قبیل فرزاد (عمار تفتی)، شایگان (هرمز هدایت) ، اعضای خانوادة حاج یونس پرسوناژهایی منفعل به نظر می رسند که حتی در قسمت هایی از مجموعه بود و نبودشان فرقی را در اصل ماجرا به وجود نمی آورد. به عنوان مثال کاراکتر غزاله (طناز طبابایی) و همسرش (نیما رییسی) آن قدر مثبت و سفید هستند که گاهی حوصلة بیننده را از تماشای رفتارهای شان به سر می برند. یا می توان به شخصیت قدسی(گوهر خیراندیش) اشاره کرد که کپی نعل به نعل کاراکتر همسر حاجی در فیلم "دنیا" است که اجرای آن را نیز خیراندیش بر عهده داشت (اتفاقا آن فیلم هم برداشتی آزاد از داستان شیخ صنعان بود). قدسی تا دو سوم ابتدایی مجموعه هیچ نقشی در روند داستان ندارد؛ حتی پس از آگاهی از رابطة همسرش با هستی واکنشی جدی نشان نمی دهد و انفعال بیش از اندازه اش برای تماشاگر شبهه برانگیز می شود. کاراکتر فرزاد نیز می توانست از آن شخصیت های درست و حسابی مجموعه های تلویزیونی شود، اما متاسفانه از نیمه های سریال که عشق حاج یونس به هستی شکلی علنی پیدا می کند، به جز طغیان اولیه اش خیلی زود به حاشیة داستان رانده می شود و همه چیز تحت الشعاع این عشق پیرانه سری قرار می گیرد. البته نویسندگان در ترسیم جزییات این رابطة غیر معمول و به ظاهر جذاب موفق عمل کرده اند و توانسته اند تا تماشاگر را بر پای تلویزیون بنشانند. از دیگر بازی های خوب مجموعه می توان به اجرای متفاوت کاظم بلوچی در نقش سرگرد اشاره کرد که توانسته است زیر و بم انعطاف ناپذیری و خشکی شخصیتی کاراکتر سرگرد را به نمایش بگذارد. با تماشای میوة ممنوعه دیگر می توان اذعان داشت که حسن فتحی در طول نزدیک به پانزده سال حضور در عرصة تلویزیون جایگاه خود را به دست آورده است و به عنوان یکی از کارگردان های کاربلد نزد مخاطبان عام و خاص جعبة جادویی شناخته شده است. هر چند که کارگردانی او در میوة ممنوعه نکتة چندان قابل ملاحظه ای ندارد، اما همین که توانسته است با تاکیدی سینمایی غالب ضعف های محتوایی مجموعه را در سایة تسلط خود بر صحنه و نیز نقاط قوت فیلمنامه قرار دهد، قابل تقدیر است. میوة ممنوعه آبرومندترین مجموعة تلویزیون در ماه مبارک رمضان بود. *** یک وجب خاک : یکه تازی کلیشه ها ! اولین نکته ای که در حین تماشای مجموعة یک وجب خاک به ذهن بیننده می رسد، دل بستن سازندگان آن به فرمول های امتحان پس دادة گذشته است. به راستی در طول سالیان متمادی چند بار شاهد داستان زندگی آدمی خوش قلب و ساده بوده ایم که به یکباره صاحب ثروتی عظیم می شود و پس از آن در دام شیادی و حسابگری اطرافیانش می افتد ؟ کلیشه ها به ذات خود چیز بدی نیستند. این استفادة درست یا نادرست از آن هاست که موفقیت یا شکست یک محصول تصویری را رقم می زند. دست اندرکاران یک وجب خاک حتی به خود زحمت نداده اند تا از چارچوب های قراردادی آشنازدایی کنند. این مساله در مورد بازیگران سریال نیز صدق می کند؛ آنان تنها به ارائة تیپ معمول خود قناعت کرده اند و چیز تازه ای به کارنامة حرفه ای شان اضافه نکرده اند. شوخی های مجموعه بیشتر کلامی است تا موقعیتی و همین کمدی کلامی نیز که بیشتر آن بر عهدة کاراکتر ایاز و بازی یک شکل و همیشگی یوسف تیموری است، در حدی سطحی و گاه آزار دهنده قرار می گیرد. داستان مجموعه توانایی بالقوه برای سی قسمت را ندارد و خلق داستانک هایی نظیر اتفاقاتی که حول و حوش آن پسر نوجوان(علی) به وجود آمد و خانوادة افشاری را درگیر خود کرد، نه تنها کمکی برای جذابیت بیشتر داستان نبود، بلکه سبب دور شدن ذهن بیننده از مسیر داستان اصلی شد. علی عبدالعلی زاده که سابقة ساخت آثار عروسکی در عرصة سینما و تلویزیون را دارد، نتوانست با یک وجب خاک خود را محکی جدی بزند و هر کارگردان دیگری نیز این توانایی را داشت تا سریال یک وجب خاک را با همین سر و شکلی که شاهد آن بودیم، مقابل دوربین ببرد. تنها چیزی که در پایان برای تماشاگر پیگیر مناسبات سینما و تلویزیون ایران باقی می ماند حسرت تماشای ابوالفضل پورعرب در نقشی ضعیف و در اثری غیر قابل قبول است. بازیگری که زمانی با فیلم های عروس، نرگس و قربانی تمام توجه ها را به خود جلب کرد، اما خیلی زود با ایفای نقش در فیلم ها و مجموعه های سطحی و ضعیف سقوط حرفه ای خود را رقم زد. *** شکرانه : آفتابه و لگن هفت دست، اما شام و ناهار هیچی! سعید سلطانی را با مجموعه های پر بینندة پس از باران، جوانی و خانه ای در تاریکی می شناسیم. او از آن دسته کارگردانان تلویزیونی است که حداقل هر سال یک مجموعه را بر روی آنتن دارد و در عین حال آثارش از حیث دکوپاژ و میزانسن و نورپردازی شلختگی های معمول محصولات تلویزیونی را ندارند. با این حال انتخاب داستانهایی ضعیف و تکراری، شخصیت های قراردادی و قالبی و نیز ریتم کند قصه، پاشنة آشیل ساخته های او محسوب می شود. این موضوع در مورد سریال شکرانه نیز صدق می کند. دکتر محمدهادی کریمی نامی آشنا و شناخته شده در عرصة فیلمنامه نویسی حرفه ای سینمای ایران است که کارهای او حداقل در سطحی قابل تحمل قرار می گیرند. اما او در شکرانه از خلق داستانی پرکشش و نیز کاراکترهایی جذاب عاجز است و تنها به سفارش شبکة پنج فیلمنامه ای را با موضوع حضور یک ایرانی در کشوری بیگانه با بهره گیری از کم مایه ترین کلیشه های معمول نوشته است(گویا از این پس و با موفقیت نسبی مجموعة مدار صفر درجه باید شاهد محصولات مشترک پرهزینه با کشورهای خارجی باشیم). این امرکه مسئولان تلویزیون کماکان از ورود به دوایر موضوعات ملتهب اجتماعی هراس دارند و مسیر تصویب فیلمنامه ها را در کانالی قراردادی هدایت می کنند، بر هیچ کس پوشیده نیست. به راستی به تماشای چند سریال یا فیلم تلویزیونی در چند سال اخیر نشسته ایم که به سبک کارتونهای ژاپنی دهة شصت تلویزیون، موضوع جستجوی قهرمان داستان را در گذشتة نامعلومش و یا داستان تلاش او را برای یافتن پدر و مادر و هویت واقعی خود دستمایة کار قرار داده اند؟ این خط قصة معروف را به داستان آدم های طماع دور و بر فردی ثروتمند و نیز تلاش عده ای دیگر برای تبانی با آنها برای تصاحب این مال و منال اضافه کنید. بانیان مجموعة شکرانه این خطوط داستانی را با بی ظرافتی هر چه تمام تر به خورد بینندة بینوا می دهند و در عین حال توقع دریافت پاسخی مناسب از سوی مخاطب را دارند. بازی بازیگران تاجیک بسیار ابتدایی و گاه خنده دار است و گروه بازیگران اصلی و ایرانی مجموعه ضعیف ترین نقش آفرینی خود را رقم زده اند. کافیست بازی درخشان هوشنگ توکلی در سریال زیر تیغ را با اجرای او در این سریال مقایسه کنید. فرهاد قائمیان یکی از بهترین بازیگران نقش مکمل در ده سال اخیر بوده است. گواه این مدعا بازی درخشان او در هیوا، نسل سوخته، قارچ سمی و سریال وفا است. آیا او با آن لهجة جعلی همان فرهاد قائمیان همیشگی است؟ پوریا پورسرخ هم که کپی کاراکتر ژوبین در سریال وفا را ارائه می کند و امیدهایی را که با بازی نسبتا خوبش در مجموعة صاحبدلان و فیلم روز سوم به وجود آورده بود، از بین می برد. قطعا شکرانه با صرف بودجه ای کلان آن چیزی نشد که مسئولین شبکة پنج می خواستند. این تصاویری که در طول ماه رمضان به عنوان یک سریال به ظاهر پرزرق و برق به تماشایش نشستیم حکایت همان مثل معروف" آفتابه و لگن هفت دست، اما شام و ناهار هیچی " است!