سمانه احمدی

سینمای ما -

برداشت اول: ناصرخسرو/ بیمارستان بیماری‌های خاص/ داروخانه شبانه‌روزی/ چهره رنگ پریده یک انسان.

برداشت دوم: بن‌بست پائیزان، کودکان چشم بادامی و لبخند‌های جراحی شده. بن‌بستی در پای کوه البرز و دری گشاده که هر قدمی را به گرمی پذیراست؛ جایی که ملاک تنها عمل است و نه هیچ چیز دیگر.
نیازی به برداشت سوم و یا سکانس دیگری نیست وقتی در جایی به سر می‌بریم که تعداد زیادی از کودکان در معرض ابتلا به هپاتیت، سرطان، انواع سندرم، ایدز و بسیاری بیماری‌های دیگر قرار دارند و هر داروی التیام‌بخشی چون « فاکتور هشت » شیشه عمر گرانی است که سنگ زمانه مدام آن را تهدید می‌کند.
اما در عبور از روزمرگی‌ها، گاه چنان در دو قدمی عمل انجام شده قرار می‌گیریم که مجال سر برگرداندن و یا نادیده گرفتن وجود ندارد؛ مثل اکنونی که به سراغ رضا کریمی و گروهش می‌رویم تا از چند و چون ساخت سریال « فاکتور هشت»سر در بیاوریم.

زمانفر 50 یا بن‌بست پائیزان

در چشم بر هم زدنی، روبه روی مرکز آموزشی، توانبخشی و نگهداری فرزندان معلول کارگران ایستاده‌ام. جایی در انتهای یکی از محله‌های مرفه‌نشین پایتخت؛ همان مؤسسه خیریه عمل که حالا به یکی از لوکیشن‌های دائمی فیلم و سریال‌های تلویزیونی تبدیل شده است و در بین محلی‌ها معروف به زمانفر 50 است. ( یعنی انتهای خیابان زمان‌فر، پلاک 50 )

اینجا موسسه خیریه عمل است و محلی با در آهنی گشوده‌ای که متولیان آن از همان بدو ورود با انواع و اقسام پیام‌های تصویری و نوشتاری سعی در یادآوری وضعیت کودکانی دارند که اغلب فراموش شده‌اند.

اما سرما و سکوت، پیشوازان متواضعی هستند که در کنکاش یافتن راهی به درون مؤسسه، ما را همراهی می‌کنند.

مقصد در انتهای پله‌های سنگی است که گاه تصویر پریشان آدمی‌ را کشیده‌تر از آنی که هست انعکاس می‌دهند و نرده‌های چوبی که نوید فضای گرم‌تری را با خود دارند و راه را کوتاه‌تر می‌نمایند.

سکوت و باز هم سکوت و بالاخره فضایی در راهروی طبقه دوم ساختمان اداری که گروهی نشسته یا ایستاده را نمایان می‌کند که به در بسته‌ای زل زده‌اند.

آیا پشت همین در است که شیشه عمر بیماران هموفیلی پر و خالی می‌شود و برای تهیه و یا توزیع « فاکتور هشت » تصمیم می‌گیرند؟

کسی حرفی نمی‌زند و اگر هم سوالی هست، تا گشودن در معطل می‌ماند. نگاهم که به نگاه کودکان معلول داخل پوستر‌های روی دیوار می‌افتد، بیشتر مضطرب می‌شوم.

به « فاکتور هشت » فکر می‌کنم و اینکه چه خوب است که در فیلم همه چیز می‌تواند جور دیگری باشد و با یک اشاره کارگردان تمام نگرانی‌ها برطرف شود، دارو فراوان و سلامت دیگر معجزه‌ای محال نباشد... .

در بسته باز می‌شود و با کنار رفتن چهره کودکان معصوم، اتاقی مملو از رنگ‌های گرم و امیدبخش پیش رویمان نمایان است. اتاقی که ورود به آن به‌واسطه وجود لوازم گوناگون، از یخچال و گاوصندوق گرفته تا سه پایه‌های نوری و... دشوار شده.

به هر ترتیبی هست داخل اتاق رئیس بیمارستان یا همان دکتر صدرای «فاکتور هشت» می‌شوم.

دیوارهای چوبی، یک میز ریاستی، چهار مبل چرم راحتی، کتابخانه‌ای پر شده با کتب ایرانی و فرنگی گوناگون که به نظر می‌رسد از جایی مثل یک کتابخانه عمومی ‌به عاریه گرفته شده و یک میز کنفرانس 8 یا 10 نفره زرشکی رنگ، همه آن چیزی است که در نگاه اول به چشم می‌آید. البته اگر از دو تصویر بزرگ بوعلی سینا و دکتر حسابی در دو کنج دیوار روبه رو صرف نظر کنیم، که تقریباً محال است.

معمولاً اغلب اتاق رؤسا که تصمیم‌گیری‌های بزرگ در آن گرفته می‌شود، با کمی اغماض چنین ترکیبی دارند.

زنی که هزار بار می‌میرد و زنده می‌شود

زنی سرتا پا با لباس سیاه، در حال عبور از میان عوامل صحنه و خروج از اتاق رئیس است. از صدا و آن خال بالای لبش است که او را به خاطر می‌آورم. خود ساناز است که آخرین بار در آغوش مارال دیدمش و در بستر « مرگ تدریجی یک رؤیا » که جان داده بود.اما این بار صحیح و سلامت بود و فقط عجله داشت که برود. چون او این بار مائده ایرانمنش بود؛ دکتری با مدرك فوق تخصص خون که پزشك بيماران هموفيلي است. او که خودش پسر6 ساله بيماری دارد که ناقل هپاتیت است، با انگيزه بسيار تحقيقات گسترده‌اي در زمينه توليد «فاكتور هشت» داشته است. تا جایی که در يك كنگره بين‌‌المللي مقاله‌ وی در این زمینه به عنوان مقاله‌ برگزيده انتخاب می‌شود.
دكتر ايرانمنش بعد از این موفقيت در مصاحبه‌اي با یکی از شبكه‌‌های خبري خارجي ادعا می‌کند كه اگر امكانات لازم در اختيار او گذاشته شود مي‌تواند در قالب يك پروژه کم‌هزینه‌تر، «فاكتور هشت» را مطابق با بالاترين استانداردهاي جهاني و با قيمتي به مراتب ارزان‌تر در كشور توليد كند؛ به طوری که حتی بتوانند آن را صادر کنند. اما عملی کردن این ایده به این آسانی‌ها نیست. در صورت موفقیت او، هستند شرکت‌های واردات دارویی که عرصه بر آنها تنگ شود. چون «فاكتور هشت» يكي از داروهاي بيماران هموفيلي، كه به تعبيري شيشه عمر آنهاست و برايشان مصرف روزانه دارد، داروي بسيار گران‌قيمتي است و هر واحد از آن حدود هزار دلار ارز از كشور خارج مي‌كند(بيش از 50 ميليون دلار در سال)، اين دارو به دلايل مختلف از جمله قاچاق، هميشه با كمبود مواجه است و به همين دليل با جيره‌بندي در اختيار بيماران قرار مي‌گيرد.

به همین علت است که ستاره اسکندری با ایفای نقش محوری مائده ایرانمنش، تأثیر بسزایی در این ماجرا دارد.

با او زمانی مواجه می‌شوم که به سرعت اتاق دکتر صدرا ( ایرج راد ) را ترک می‌کند تا به تمرین دیگری از مرگ و زندگی در یک فیلم یا تئاتر برسد.

او می‌رود اما استادش ايرج راد می‌ماند تا پشتوانه‌ای باشد برای دانشجوی جوان و مستعدی که نبردی سخت را پیش رو دارد.

اتاق آقای دکتر روشن می‌شود

دکتر صدرا: سلام دکتر. این طرفا، بی خبر!

جلایر: شما که سراغی از ماها نمی‌گیرین گفتم خودم بیام.

مثل اینکه جلسه داشتی مزاحمت شدم؟

دکتر صدرا: مهم نیست جلسه همیشه هست.

صدرا به اتاقش اشاره می‌کند.

دکتر صدرا: بفرمایین.

آنها به سمت اتاق صدرا می‌روند.

تا این جای کار مربوط به صحنه‌ای است که دکتر ایرانمنش ( ستاره اسکندری ) دفتر استادش را ترک کرده که سر و کله جلایر پیدا می‌شود. دکتر صدرا برای پیشواز از جلایر به اتاق منشی رفته که با هم وارد اتاق کار او می‌شوند.البته صدرا باید در را پشت سر خود ببندد تا منظره پشت سر دیده نشود.

اینجا درست صحنه‌ای است که به گروه ملحق می‌شوم. در اتاقی که به علت وجود وسایل زیاد جا برای خود عوامل کم است و باید به سرعت جایی پیدا کنم که هم صحنه را ببینم و هم دست وپاگیر به نظر نیایم.

بیمارستان / دفتر صدرا / روز،داخلی

(صدرا و جلایر وارد اتاق می‌شوند.

صدرا اشاره می‌کند جلایر بنشیند. جلایر می‌نشیند. صدرا نیز روبه‌روی جلایر می‌نشیند).

شروع پلان با چند بار تمرین و پیدا کردن جاهای مکث و بیان دیالوگ، بیش از هر چیز نشان از وسواس و نگاه ظریف کارگردان دارد که در اجرا، متن و امکانات صحنه را می‌سنجد و بنا به ضرورت، تغییراتی در آن ایجاد می‌کند.

برای نورپردازی مدخل دفتر دکتر صدرا از طرف اتاق منشی، پاراوان چوبی که کرکره‌های قابل تنظیمی دارد را حد فاصل در اصلی اتاق و در اتاق منشی می‌گذارند و پروژکتوری را هم پشت آن تا نور ملایم شده و پراکنده‌ای را به صحنه برساند. در گوشه سمت راست پشت پاراوان پناه می‌گیرم. البته باید مراقب انتهای چوب «بوم من» گروه هم باشم که درست جلوی من در حال پوشش صدای صحنه است و گاه به‌خاطر این که بوم صدا در کادر نباشد، دسته بومش را به عقب می‌کشد.

البته این عقب و جلو کردن دسته بوم حکایتی است اگر قرار باشد پشت سر هم و با سرعت اتفاق بیفتد! آن هم وقتی که قد آقای بازیگر بلند است و ارتفاع چارچوب در کوتاه و بازی دیگری را در پشت صحنه می‌طلبد که بی‌اختیار آدم را درگیر می‌کند.

در آمدن از پوست گردو

درست است که یک گروه سه نفره متشکل از «فياض موسوي»، «سينا وزيري» و «مهرداد نيكنام» و بر اساس يكي از تحقيقات پزشكي، متن این سریال را نوشته‌اند. اما هر کارگردانی بنا به روش و منش خود، علایق و سلایقی در کار دارد. به گفته رضا کریمی، با توجه به ضرورت، ریتم، فضا و حتی بازیگری که برای ایفای نقش انتخاب می‌شود، متن در صحنه دستخوش تغییر خواهد شد که «فاکتور هشت» هم از این امر مستثنی نیست.

به همین علت داخل شدن جلایر و دکتر صدرا و نشستن آنها روبه روی هم، بارها تکرار می‌شود. قطب‌الدین صادقی که نقش جلایر را ایفای می‌کند، در پاسخ به دکتر صدرا که می‌پرسد: خب حالا چی شده که شما یادی از ما کردی؟ بارها با دیالوگ پوست گردو، دست و پنجه نرم می‌کند؛ به طوری که گاهی می‌گوید : «ما که همه‌اش به یاد شمائیم. برای اینكه شما دست و پا مونو گرفتی کردی تو پوست گردو، بعدم ولمون کردی به امون خدا».

کات.

انگار شرایط طوری است که دیالوگ آن‌طور که باید در دهان نمی‌چرخد.مهدی گلستانه ( دستیار کارگردان )به نیابت از کریمی اصل دیالوگ را برای صادقی می‌خواند‌: «ما که همه‌اش به یاد شمائیم. برای این که شما هر دو تا دستامونو گرفتی کردی تو پوست گردو بعدم ولمون کردی به امون خدا». و بعد می‌گوید: دکتر! دست‌ها توی پوست گردو باشد کافی است، پایتان را از آن در بیاورید. (هر دو می‌خندند )

با خودم فکر می‌کنم گفتن یک دست هم به تنهایی کفایت می‌کند؛ اما انگار نویسندگان می‌خواستند با تمامیت ‌در قصه حضور داشته باشند که به نظرشان دست‌ها را باید توی پوست گردو می‌گذاشتند!

خلاصه، جلایر ( قطب‌الدین صادقی ) هر طور هست دست‌هایش را از پوست گردو بیرون می‌آورد؛ اما مثل اینكه متن را کامل حفظ نیست و بر خلاف روش معمول حفظ کردن کلمات سعی دارد به شیوه بازی در تئاتر با تکرار و درک فضای صحنه به موضوع برسد. همین مسئله باعث می‌شود که صحنه بارها و بارها تکرار شود و در هر برداشت کوچک‌ترین حرکتی موجبات بهم ریختگی تمرکز او شود.

جلایر: ما که همه‌اش به یاد شمائیم. برای اینكه شما دستامونو گرفتی کردی تو پوست گردو، بعدم ولمون کردی به امون خدا.

بالاخره کریمی‌ با گرفتن تأیید صدا از جواد مقدس و تغییر جای دوربین و استقرار محمد افسری (تصویربردار)در پشت سر جلایر به نمایی دیگر رضایت می‌دهد.

کادر دوربین بسته می‌شود. به طوری که از پشت شانه جلایر تصویر نمای نزدیک ایرج راد را می‌بینیم که می‌گوید: چرا؟

از آنجایی که دست‌های قطب‌الدین صادقی در کادر دیده نمی‌شود، او هم با خیال راحت از روی متنی که در دست دارد، پاسخش را می‌دهد که: چرا؟! مثل این که سر پروژه دکتر ایرانمنش من با شما به توافق رسیده بودم. همین قدر بدونید که هیچ کدام از قولایی که به من داده بودید عملی نشده. هیچکسم نیست یه جواب درست و حسابی به ما بده.

امروز وزارتخونه بودم. ولی قراردادمون که شامل پرداخت خسارت و صدور مجوز واردات « فاکتور هشته » هنوز امضا نشده.

دکتر صدرا : چطور ؟

جلایر: چطورشو شما بهتر می‌دونید. من گفتم شاید از من دلخورید.

دکتر صدرا : دلخور برای چی ؟!

جلایر : بخاطر آن مصاحبه‌ای که با آن خبرنگار تلویزیونی کرده بودم. اما من فقط نظر خودم را گفتم.

...

در روز روشن اتفاق می‌افتد

مانند لحظه ورود، همچنان بوی تند رنگ با فضای کار آمیخته است و راه فراری برای آن نیست. چون تمام این یک روز در اتاق کار دکتر صدرا می‌گذرد و محل استقرار گروه؛ این اتاق و اتاق کناری آن یعنی دفتر منشی دکتر است که در و دیوارهای آن را به رنگ خاکستری گرم درآورده‌اند؛ به طوری که باید در هر لحظه مراقب بود تا ردی از رنگ دیوار‌ها بر روی لباس‌هایمان باقی نماند.

مهدی گلستانه که علاوه بر کنترل صحنه و هماهنگی دیالوگ‌ها با بازیگران در صورت لزوم با گشاده‌رویی آماده است، علت رنگ زدن دیوارهای اتاق منشی را هماهنگی آن با فضای بیمارستان در قصه عنوان می‌کند که صحنه‌های مربوط به آن در بیمارستان بیماری‌های خاص تصویربرداری شده. علاوه بر رنگ دیوار آنچه در طراحی صحنه این دو اتاق قابل توجه است، استفاده از رنگ‌های گرم برای مبلمان آن به خصوص زرشکی است. هنوز صدای جلایر از اتاق دکتر صدرا می‌آید که دیالوگ‌هایش بین بیماران هموفیلی و «فاکتور هشت» و آکسون‌هایی که باید رعایت شود، در نوسان است. زاویه دوربین بارها عوض می‌شود،تا جایی که در نهایت ریلی در زیر دوربین می‌گسترانند تا با نزدیک شدن دوربین به چهره قطب‌الدین صادقی، پنهان کاری جلایر بیشتر به چشم بیاید. تلفن همراه جلایر زنگ می‌زند و حالت چهره او با شنیدن خبری تغییر پیدا می‌کند.

گاهی اوقات پیدا کردن جای درست یک «که» و یا «هیچ» در جمله چنان انرژی از گروه می‌گیرد که باور کردنی نیست؛مثل صحنه‌ای که بیش از 10 بار تکرار می‌شود تا «که» و «هیچ» کلام جلایر درست از کار درآید! مخصوصاً وقتی که خنده گاه به گاه و ناخواسته‌ای هم قاطی دیالوگ شود که معادله حسی را بهم بریزد.

بهر حال هر چه هست باید درست از کار دربیاید، چون بازی قطب‌الدین صادقی با این صحنه در این لوکیشن پایان می‌پذیرد.

همان‌طور که در فیلمنامه هم با شنیدن خبر حضور مینا ایرانمنش (فریبا نادری ) خواهر دکتر ایرانمنش و همسر مهدی کاشفی (پژمان بازغی ) وکیل شرکت «به دارو»، دفتر کار دکتر صدرا رئیس بیمارستان را با عجله ترک می‌کند.

دوربین زوم اوت می‌کند و گروه برای استراحت صحنه را ترک می‌کنند.

اتاق در سکوت فرو می‌رود. اما نگاه پروفسور حسابی همچنان در کنار اتاق می‌درخشد و لبخندش مدام به لبخند کودکان معلول تصویر شده روی پوستر خارج از اتاق گره می‌خورد. آنچنان که پیغامی در سکوت راه باز می‌کند و قصد عبور دارد تا جایی که مطمئن شویم‌اگر نویدی هست، «در روز روشن اتفاق خواهد افتاد».