شبيه يك شوخي؛ مثل همان اجراي پاپ از ترانه جواد يساري!

سینمای ما - امیررضا نوری‌پرتو: فيلم زن ها فرشته اند كه اكنون بر پرده سينماهاست و پرفروشترين فيلم اكران نيمه دوم بهار لقب گرفته، جديدترين محصول دفتر سينمايي پويا فيلم است كه در زمينه توليد و نمايش آثار عامه پسند در اين سال ها براي خود اسم و رسمي به هم زده است. حسين فرحبخش و عبدالله عليخاني در نزديك به بيست سالي كه با يكديگر در تهيه فيلم همكاري كرده اند، همواره با سليقه هاي روز تماشاگران پيش رفته اند. زماني كه در سال هاي ابتداي دهه هفتاد توليد فيلم هاي حادثه اي با مضمون قاچاق مواد مخدر رواج پيدا كرد، اين دو تهيه كننده حرفه اي و موقعيت شناس پرفروش ترين فيلم ها را حول اين موضوع ساختند و روانه بازار كردند. البته اين آثار از لحاظ ساختاري هيچ حرفي براي گفتن نداشتند و خط داستاني شان به يكديگر شبيه بود. با اقبال موضوع هاي جوان پسند در سال هاي انتهايي دهه هفتاد باز هم اين دفتر فيلم سازي سعي كرد از موج به وجود آمده عقب نماند و با بهره گيري از ستاره هاي گيشه پسند و داستان هاي به ظاهر خوش رنگ و لعاب در جدول فروش يكه تازي مي كرد كه از مشهورترين اين فيلم ها مي توان به آواز قو (سعيد اسدي، 1380)، شبهاي تهران (داريوش فرهنگ، 1380) و عطش (محمد حسين فرحبخش، 1382) اشاره كرد. پس از موفقيت تجاري و غيرمنتظره فيلم كما (آرش معيريان، 1383)، عليخاني و فرحبخش ساخت فيلم هاي كمدي را در دستور كار خود قرار دادند و ضعيف ترين آثار توليدي دفتر خود و سهل انگارانه ترين فيلم هاي ژانر سينماي كمدي ايران را در طول يك دهه اخير توليد كردند. اين فيلم ها همگي مشكلات زياد و آشكار در فيلمنامه داشتند و حتي برخي از آن ها كپي نازلي از فيلمفارسي هاي مشهور قبل از انقلاب بودند و با اينكه در گيشه شكست نخوردند اما از ميانه هاي زمان اكران شان با ريزش مخاطب روبرو شدند. از نمونه هاي دم دستي اين آثار مي توان به فيلم كلاغ پر اشاره كرد كه شهرام شاه حسيني (كارگردان فيلم زن ها فرشته اند) به عنوان اولين تجربه بلند كارگرداني خود مقابل دوربين برد و يك كپي نعل به نعل و آشكار از آتش بس (تهمينه ميلاني، 1385) بود؛ در حالي كه فيلم پرفروش تهمينه ميلاني نيز از جنبه هنري و سينمايي حرفي براي گفتن نداشت. زن ها فرشته اند به عنوان جديدترين توليد دفتر فرحبخش و عليخاني در راستاي ديدگاه جذب مخاطب در ابعاد وسيع و با در نظر گرفتن سطح سليقه عامه بينندگان ساخته شده و از همان اول تكليف خود را با مخاطبش روشن مي كند و داعيه فرهنگي بودن هم ندارد.
در زن ها فرشته اند، تماشاگر با مجموعه اي از كاراكترها روبروست كه تكليف شان در فيلمنامه چندان مشخص نشده است. در واقع واكنش ها و عملكردهاي برخي از آن ها نمي تواند پذيرفتني باشد و حضور برخي ديگر در درام اثر به كل بدون منطق و سوال برانگيز به نظر مي رسد. زوج مرفه داستان، فرهاد (امين حيايي) و ليلا (مهتاب كرامتي)، قهرمانان داستان هستند اما در طول فيلم، از ابتدا تا انتها، از سطح يك تيپ معمولي و آشنا فراتر نمي روند. فرهاد يك مرد هوسران و فرصت طلب است كه تنها قرار است به كمك چهره و پرسوناي آشنا و محبوب امين حيايي بيننده را به خود جلب كند و ليلا نيز در حد و اندازه هاي يك زن احساساتي و عاشق پيشه باقي مي ماند و تمايل بچگانه او به همسرش پس از آشكار شدن خيانت فرهاد بيشتر از آن كه احساسات تماشاگر را برانگيزد، سبب متعجب شدن او مي شود. اين ادعا كه با ساخت يك كمدي رمانتيك شيك و خوش آب و رنگ كه بتواند براي لحظه هايي تماشاگر را به خنده وا دارد، بتوانيم بر عملكرد بدون حساب كاراكترها و يا ضعف در شخصيت پردازي و منطق روايي سرپوش بگذاريم، اشتباه بزرگي است كه سازندگان بسياري از فيلم هاي كمدي ايراني در اين سال ها مرتكب آن شده اند و نتيجه اش هم همين عمده آثار ضعيفي است كه به شكلي پيوسته بر پرده سينماها مي روند و ديگر حتي نمي توانند دل عامه تماشاگران را هم به دست آورند.
در همان ابتداي فيلم تمام شخصيت هاي اصلي در روايت هاي كوچك و موازي به تماشاگر معرفي مي شوند، اما با پيشرفت داستان به نظر مي رسد برخي از آن ها مي توانستند از فيلمنامه حذف شوند و يا در نگاهي خوشبينانه كاراكتر فرعي ديگري كه بتواند نقشي بهتر در داستان داشته باشد، جايشان را بگيرد. مريم (لادن طباطبائي) يكي از دوستان ليلاست كه به جز وكالت مي توانست هر شغل ديگري هم داشته باشد و نقشه اي كه او به همراه ليلا براي تنبيه فرهاد پايه ريزي مي كند، شايد تنها كاري است كه از اين شخصيت در كل فيلم مي بينيم. ضمن اينكه در اجراي اين نقشه او كار خاصي انجام نمي دهد و در عمل در حاشيه و تنها به مانند يك نظاره گر خاموش عمل مي كند. اين مشكل در مورد كاراكتر مرجان (مريم سلطاني) مشهودتر است. مرجان هم كه يكي ديگر از دوستان ليلا مي باشد، تنها براي تزيين و شلوغ شدن برخي سكانس ها استفاده شده و حضور او هيچ تاثيري بر روند داستان ندارد. در بين آشنايان ليلا، شايد كاراكتر سيمين (ليلا اوتادي) را بتوان شخصيتي موثر در منحني حركتي فيلمنامه به حساب آورد. در واقع فرهاد او را به عقد موقت خود در آورده و اوست كه در ابتداي فيلم ليلا و ديگر دوستان را به سفر كيش مي فرستد كه بتواند با همسرش تنها باشد و به اين شكل گره افكني فيلمنامه را كه كشف اين ارتباط پنهاني از سوي ليلا است، رقم بزند. سكانس حضور ناگهاني ليلا در خانه مي توانست بهتر از آنچه باشد كه در فيلمنامه بوده و در فيلم به تصوير كشيده شده. اين كه ليلا از ليوان ماتيكي و زنگ تلفن همراه سيمين، حضور او را در خانه اش كشف مي كند، نزديك ترين و كليشه اي ترين تمهيدي است كه مي توانست به ذهن هر كسي خطور كند. ضمن اين كه اصرار فيلمنامه نويس (قربان محمدپور) و كارگردان براي به طنز كشاندن اين سكانس نتوانسته از آن آشنازدايي كند. كاراكتر سيمين در اين مثلث عشقي مي توانست نقش جذاب و دراماتيكي داشته باشد، ولي سازندگان زن ها فرشته اند، اين شخصيت را خيلي زود از گردونه مناسبات فيلم خارج مي كنند. سيمين در همان سكانس چنان معرفي مي شود كه گويي تنها براي تصاحب همان سوئيچ اتومبيل صفر كيلومتر وارد زندگي آن دو شده و در واقع بر خلاف داعيه به ظاهر فمينيستي نويسنده و كارگردان فيلم، جايگاه او از يك زن امروزي و مدرن تا مقام يك شارلاتان پايين آمده است. كشمكش هاي ميان ليلا و فرهاد، پس از افشاي اين ارتباط پنهاني، مي توانست محرك خوبي براي پيشبرد فيلم در مسير يك ملودرام جذاب و همه پسند باشد و در عين حال تزريق چاشني طنز در جاهايي درست از اثر، اين پتانسيل را با خود داشت كه زن ها فرشته اند را به يك كمدي رمانتيك ماندگار تبديل كند. اما سهل انگاري در شخصيت پردازي و اجرا اين هدف را ناكام گذاشته است. ليلا در عمل تنها به جز غصه خوردن و منفعل بودن كاري از پيش نمي برد و بازي مهتاب كرامتي به هيچ وجه با اين نقش همخواني ندارد. حضور كاراكتري همانند رضا سليمي (محمدرضا شريفي نيا) در كنار فرهاد نيز يكي ديگر از همان بي سليقگي ها در خلق شخصيت است. رضا همان نقش هاي مكمل شوخ طبع در فيلم هاي فارسي را به ياد مي آورد؛ با اين تفاوت كه در اينجا كاراكتر رضا نه نمك ماجراست و نه كمكي براي فرهاد در رسيدن به خواسته هايش. اصلا در طول فيلم هيچ گاه علت گنجاندن چنين شخصيتي براي بيننده باز نمي شود و هيچ نموداري از زندگي و جزييات شخصيتي او ترسيم نمي شود؛ گويا در نظر سازندگان اثر تنها هدف استفاده از تيپ محبوب شريفي نيا، بهره برداري از حضور او در تابلوهاي تبليغاتي فيلم و جذب بيشتر مخاطب بوده است. آشنايي فرهاد با نازنين شكوهي (نيكي كريمي) نقطه عطف اول فيلمنامه است. پس از گذشت زماني از شكل گيري رابطه به ظاهر عاطفي ميان آن دو، كاراكتر نازنين چندان به دل نمي نشيند و جدا از اينكه تماشاگر با توجه به ذهنيات قبلي اش حدس مي زند بايد كاسه اي زير نيم كاسه او باشد، اين موضوع كه يك زن تنها به فكر تجارت است و از كودكي عاشق اتومبيل بوده و مرتب با فرهاد قهر و آشتي مي كند، نمي تواند براي بيننده به كاراكتري جذاب و نمايشي بدل شود. اين مشكل سبب مي شود كه ذهن بيننده درگير داستان نباشد و در اين بين نويسنده فيلمنامه هم كه گويا خود فهميده براي ادامه اين قصه و نشاندن بيننده بر صندلي حربه ديگري در اختيار ندارد، خيلي زود دست خود را رو مي كند و تماشاگر مي فهمد حدس اش درست بوده و آشنايي نازنين با فرهاد نقشه اي حساب شده از سوي ليلا و مريم است. در صورتي كه اگر نويسنده و كارگردان تا اين اندازه شيفته چنين پيچش دراماتيكي در داستان نبودند و آن را به عنوان يك غافلگيري خوب براي گره گشايي نهايي نگه مي داشتند، مي توانستند در خلال نزديكي فرهاد به نازنين اتفاق هايي جذاب با رعايت روابط علي و معلولي خلق كنند و اين ارتباط را به مسيري محكم و دراماتيك بكشاندند. در واقع تا زمان افشاي اين برنامه زنانه قضيه بين فرهاد و نازنين محدود شده به قهر و آشتي هاي نازنين با فرهاد و رفتن آن ها به چند رستوران و كافي شاپ گران قيمت و رنگارنگ (راستي آن كافه اي كه محمود جهان در آن آواز خواند، چند بار ديگر در فيلم هاي اخير محصولات پويا فيلم تكرار شده و گويا قرار است كافه هاي فيلمفارسي ها را در ذهن بيننده تداعي كند) و يا هر از چند گاهي خودنمايي هاي بي حس و حال ليلا در برابر آن ها به عنوان يك نيروي تهديد كننده و سايه افكن بر روند شكل گيري اين ارتباط. پس از افشاي دوستي نازنين با ليلا و برملا شدن نقشه آن ها، تماشاگر از شخصيت اصلي فيلم (فرهاد) جلو مي افتد و تا انتهاي داستان را حدس مي زند و اين براي يك فيلم يعني از دست رفتن جذابيت روايي. از اين جا به بعد است كه فيلم بيشتر به دام كليشه ها مي افتد و سعي مي كند با خلق موقعيت هاي تكراري تماشاگر را بخنداند و بر صندلي سينما نگاه دارد تا كارگردان بتواند پايان مورد نظر خود را به تصوير بكشد. استفاده از احمد پورمخبر در نقش مش رحيم يكي از همين استفاده هاي نادرست است. متاسفانه از سال گذشته كه پرسوناي احمد پورمخبر در سريال ترش و شيرين (رضا عطاران) در ميان مردم محبوب شد، تهيه كنندگان به استفاده نا به جا از اين تيپ-كاراكتر دوست داشتني روي آورده اند. توفيق اجباري (محمدحسين لطيفي) و مجنون ليلي (قاسم جعفري) از مصداق هاي اين مدعا هستند و گويا در دو سه فيلم در حال توليد نيز پورمخبر همان تيپ را بدون كم و كاست بازي كرده است. واكنش هاي خنده دار و مزه پراني هاي پورمخبر در مراسم خواستگاري فرهاد از نازنين، رسيدن ناگهاني دكتر (همسر نازنين كه در حال جدايي از هم هستند) همزمان با انجام جلسه خواستگاري و فرار فرهاد از دست آن سگ نگهبان بخشي از همان اتفاق ها و رويكردهاي سطحي و آشنا هستند. پايان فيلم جايي كه فرهاد به طمع دستيابي به ثروت نازنين سه دانگ خانه و نمايشگاه را به ليلا برمي گرداند و سپس با سوار شدن ليلا بر اتومبيل نازنين در خيابان مقابل محضر، دوستي ميان آن دو و پايان آرزوهاي فرهاد براي او (و نه تماشاگر) رو مي شود، نقطه اي تراژيك براي كاراكتر فرهاد مي باشد، ولي متاسفانه به دليل آن كه در طول فيلم براي جدي گرفته شدن شخصيت هاي اصلي تلاشي نشده است، بيننده آن چنان كه بايد به لذت حاصل از تماشاي سقوط مردي حريص و فرصت طلب و پيروزي آن گروه زنان (كاتارسيس در تراژدي) دست پيدا نمي كند. ضمن اين كه به رسم موعظه گرايي هاي معمول در سينما و تلويزيون مان، نازنين پس از برخورد با مردي همانند فرهاد، اعلام مي كند كه قدر زندگي خود را مي داند و از تصميم خود براي جدايي از همسرش منصرف شده است. پذيرفتن اين تحول شخصيتي و در كل احساس نزديكي با فيلم به همان اندازه دشوار و غير قابل تصور است كه اگر بخواهيم اجراي پاپ و به اصطلاح امروزي امين حيايي از ترانه محبوب و عامه پسند جواد يساري را در تيتراژ پاياني فيلم، كاري جديد و نوآورانه ارزيابي كنيم!
به نظر مي رسد شهرام شاه حسيني با ساخت دو فيلم كلاغ پر و زن ها فرشته اند، ديگر توانسته جاي پاي خود را در سينماي حرفه اي ايران سفت كند. او با چند فيلم كوتاهش نشان داده بود كه با در نظر گرفتن مناسبات حرفه اي سينما دغدغه هاي فرم گرايي دارد و مي تواند حرف هايي تازه بزند. به نظر مي رسد ماندن او در سطحي نه چندان قابل قبول همانند زن ها فرشته اند (كه البته به مراتب قابل تحمل تر از كلاغ پر است)، سبب به هدر رفتن استعداد او شود. گويا او در چند مصاحبه اخيرش اظهار كرده كه در سومين اثر سينمايي خود قرار است به ذهنيات و دغدغه هايش نزديك تر شود. زن ها فرشته اند بيشتر از آن كه فيلم شهرام شاه حسيني باشد، فيلمي ديگري است از دفتر پويا فيلم.

منبع خبر : سینمای ما
دوشنبه,3 تیر 1387 - 6:31:32