[سمیه علیپور]

سینمای ما - زماني که ديگر همانند دهه 70 سينماي ايران در هر جشنواره معتبر و حتي درجه دويي نماينده يي نداشت بسياري اينچنين تحليل کردند که به دليل حاکم بودن نگاه سياسي بر شيوه انتخاب فيلم ها ايران جايگاه دائمي خود را در جشنواره ها از دست داده است اما با تداوم اين جريان و مشاهده رفتارهاي مشابه در جشنواره هاي مختلف اتفاقات وارد فاز ديگري شد و اين بار نگاه ها به سمت مديريتي که فيلمسازي را جهت دهي مي کرد بازگشت. با آغاز حرف و حديث ها در مورد حاضر بودن يا نبودن سينماي ايران در شصت و يکمين دوره جشنواره کن باز هم بحث نگاه سياسي جشنواره ها به ميان آمد و برخي کيفيت پايين فيلم ها را عامل کم توجهي دانستند و تعدادي هم مديريت سينما را مسوول دوري فيلمسازان از نوع آثاري که مورد توجه جشنواره ها است عنوان کردند. اما بالاخره با پذيرفته شدن فيلم فيلمساز جوان ايراني در بخش رقابتي 15 روز کارگردانان هرچند طلسم سه ساله غايب بودن ايران در رقابت هاي کن شکسته شده بود اما اين بار بيش از هر زماني بحث دوري سينماگران از ساخت فيلم هايي مناسب براي حضورهاي موفق بين المللي به ميان آمد. سامان سالور با «ترانه تنهايي تهران» دومين فيلم سينمايي اش پرچم ايران را در کن برمي افراشت و در حالي که در اين دوره از ايران هيچ داوري هم در جشنواره حضور ندارد او تنها پرچمدار ايران تلقي مي شود. در اين شرايط همچنان موضوع مهم سينماي ايران بررسي دلايل کم توجهي ها به توليدات اين سينما در جشنواره ها با توجه به پيشينه نسبتاً چشمگير حضور ايران در کن است.

جواني از ايران در کن

جوان ترين سينماگر ايراني که در کن حضور يافته و اتفاقاً جايزه يي هم به دست آورده، همچنان سميرا مخملباف است اما با توجه به سن و سال ايرانياني که به کن راه يافته اند، مي توان سامان سالور را با 31 سال سن در جمع جوان ترين فيلمسازان جاي داد. «ترانه تنهايي تهران» دومين فيلم سينمايي اين کارگردان محسوب مي شود. او پيش از اين با «چند کيلو خرما براي مراسم تدفين» جايزه يوزپلنگ نقره يي جشنواره لوکارنو را به دست آورده بود. «ترانه تنهايي تهران» فيلمي خياباني است که طبق گفته سالور حدود 80 درصد داستان در خيابان هاي تهران روايت مي شود اما نکته قابل توجه در مورد اين فيلم شباهت موقعيت انسان هاي آن به فيلم قبلي اين کارگردان است. او همان طور که در «چند کيلو خرما براي مراسم تدفين» ماجراي دو مردي را گفته بود که در همراهي با يکديگر بعد تازه يي از زندگي را درمي يابند در اين فيلم نيز بستري مشابه را انتخاب کرده است. او در مورد فضا و داستان فيلم خود مي گويد؛ «ترانه تنهايي تهران در مورد مسائل، معضلات و مشکلات تنهايي انسان معاصر امروز در جوامع مدرني همانند تهران است. قصه فيلم مربوط به دو پسرخاله مي شود که يکي از آنها مهندس مخابرات و بيکار است و با مسائل و مشکلات موجود در ابرشهري مثل تهران دست و پنجه نرم مي کند. اين دو که براي امرار معاش نصب ماهواره روي پشت بام ها را انتخاب کرده اند در برخورد با آدم هاي مختلف متوجه نکات تازه يي درباره خود مي شوند.» سالور در عين حال که شباهت هاي اوليه دو فيلمش به هم را مي پذيرد در توضيح آن مي گويد؛ «من دلبسته آدم هاي حاشيه يي و آدم هاي اين گونه بوده ام. اما تفاوت اين فيلم با «چند کيلو خرما براي مراسم تدفين» در اين است که در «ترانه تنهايي تهران» عشق و دلبستگي اين آدم ها در دل جامعه يي امروزي همانند تهران روايت مي شود. آدم هاي «ترانه تنهايي تهران» همان هايي هستند که در دل جامعه 10 ميليون نفري خود احساس دلتنگي و تنهايي مي کنند.»

او با اشاره به اينکه تهران را جزء شخصيت هاي اصلي فيلم خود جاي داده است، مي گويد؛ «50 تا 60 درصد فيلم در شب اتفاق مي افتد و 80 درصد آن نيز در خيابان ها پيش مي رود. از همين رو يکي از شخصيت هاي اصلي فيلم، شهر تهران است.»

سالور با ابراز خوشحالي از اينکه به واسطه اين فيلم جاي خالي سه ساله ايران را در بخش رقابتي کن پر کرده است، مي گويد؛ «با وجود آنکه معتقدم هيچ جشنواره يي آخر دنيا نيست اما بايد پذيرفت که اين جشنواره جزء مهم ترين مراکز و مجامع سينمايي است و در سه سال گذشته همواره جاي خالي توليدات سينماي ايران در رقابت هاي اين جشنواره احساس شده است اما حالا اميدوارم با «ترانه تنهايي تهران» بخشي از اين جاي خالي پر شود و اين حضور افتخاري براي سينماي ايران به همراه داشته باشد.»

او در مورد برخي سختگيري ها که نسبت به فيلم هايي از جنس «چند کيلو خرما براي مراسم تدفين» و «ترانه تنهايي تهران» وجود دارد، مي گويد؛« نسبت به اين نوع سينما اجحاف چندين ساله شده است. کمتر فرصت آن به وجود آمده که اين فيلم ها در داخل ايران به نمايش درآيند و مخاطبان داخلي هم از ديدن آن لذت ببرند. تعداد فيلم هاي مستقلي از اين دست در سال هاي اخير بسيار کم شده است و به واسطه دخالت دادن نظرات سينماداران و پخش کننده ها، اکران نکردن اين فيلم ها و در نهايت انتساب لقب جشنواره يي به اين فيلم ها تعداد آنها را در سال هاي اخير بسيار کاهش داده است.» او ادامه داد؛ «واقعيت اين است که عمر فيلم هايي که به واقع فقط با هدف حضور در جشنواره ها ساخته مي شوند به پايان آمده است. الان حتي جشنواره ها سراغ فيلم هاي باکيفيت، خوش ساخت و داراي غافلگيري و جذابيت مي روند. بنابراين دوره محکوم کردن سينمايي که مورد توجه جشنواره ها است به پايان رسيده. مي توان با حمايت از ساخت فيلم هاي اينچنيني جرياني که رو به افول رفته و سينماي کشورمان را از حضور موفق در عرصه هاي مهم بين المللي باز داشته به مسير اصلي و درست خود بازگرداند.»

سالور در عين حال که اميدوار است فيلمش در کن حضوري قابل توجه داشته باشد مي خواهد سينمايي که او و بسياري از هم نسلانش کار مي کنند، بيش از اينها در داخل کشور مورد توجه واقع شود. او همين بي توجهي ها را دليل عقب ماندن سينماي ايران از شرکت در محافل مطرح سينماي بين الملل مي داند.

گريز از سينماي جشنواره يي

ابوالفضل جليلي سينماگري است که اگر در بهار سال 1380 شبکه دوم سيما تعدادي از فيلم هايش را نشان نمي داد بسياري او را فقط از صحبت هايش در مطبوعات به جا مي آوردند. اين فيلمساز سال هاست بدون آنکه فيلم هايش در داخل کشور رنگ پرده را به خود ببينند همچنان فيلم مي سازد. جليلي دوري مديران از سينمايي که آثار او در گروه آن مي گنجد و صورت گرفتن کمترين حمايت از اين نوع سينما را دليل اصلي کمرنگ شدن حضور سينماي ايران در جشنواره کن مي داند. او در اين زمينه مي گويد؛ «مديران سينماي ما چندان علاقه يي به اينکه برخي از فيلم ها به جشنواره هاي بين المللي راه پيدا کنند و اصلاً حياتي در داخل کشور داشته باشند، ندارند. همين نوع نگاه است که در سال هاي اخير سينماي ما را به سمتي جهت داده است که بخش اعظم توليدات آن را فيلم هاي بازاري تشکيل مي دهد.» او ادامه داد؛« در حالي که يا فيلم هاي بازاري در داخل کشور توليد مي شود يا فقط برخي از فيلمسازان جوان امکان توليد فيلم را در فضاي دلخواه خود به دست مي آورند نمي توان انتظار داشت سينماي ما همانند سال هاي گذشته حضوري موفقيت آميز و چشمگير در عرصه هاي بين المللي داشته باشد. در جشنواره هايي همانند کن فيلم هايي از بهترين فيلمسازان جهان به نمايش درمي آيد و نمي توان انتظار داشت در اين عرصه با اندک بضاعتي که داريم حرف قابل توجهي بزنيم.»

جليلي با تاکيد بر اينکه تئوري بي توجهي عمدي از سوي جشنواره ها به فيلم هاي ايراني را نمي پذيرد، مي گويد؛ «چطور مي توان اين مساله را پذيرفت که ما فيلم هاي خوب و شاخص بسياري مي سازيم اما خارجي ها براي آنکه نمي خواهند سينماي ما مطرح شود به آثارمان بي توجهي مي کنند؟ اين در حالي است که خودمان مي بينيم در اين سال ها به واقع تعداد فيلم هايي که مي توانستند در سطح بين المللي حرفي براي گفتن داشته باشند بسيار پايين آمده است.» او ادامه داد؛ «علاوه بر اينها جشنواره هاي خارجي همواره به دنبال کشف استعدادهايي هستند که بتوانند بگويند خودشان آن را کشف کرده اند. در مورد عباس کيارستمي هم کن موفق به کشف او شد و اين اطمينان را دارم که اگر ما هر تعداد سينماگر خوش فکر مانند کيارستمي داشته باشيم همواره مورد توجه جشنواره ها هستند.»

جليلي تاکيد مي کند که نگاه نامهربانانه برخي از مديران سينمايي به فيلم ها و سينماگراني که حضور هاي موفق در جشنواره ها داشته اند و از سوي ديگر کم انگيزه شدن فيلمسازان اين گروه وضعيت سينماي ايران را در جشنواره هاي مطرح بين المللي متزلزل کرده است.

افتخارات گذشته

اما در مروري بر چگونگي حضور سينماي ايران در جشنواره کن به اتفاقاتي برمي خوريم که نشان مي دهد سياست هاي کن در انتخاب فيلم از سينماي ايران به چه شکل بوده است. اين نکات نشان مي دهد در دوره يي که تعدادي از فيلمسازان ايراني موفقيت هاي قابل توجهي را در عرصه بين المللي به دست آورده بودند، توليدات ديگر سينماگران نيز با اقبال بيشتري روبه رو مي شد. اين شرايط بيش از هر زماني در دوره يي که ايرانيان در کن حضور موفق داشتند به وجود مي آمد.

هرچند نخستين حضور سينماي ايران در کن به سال 1340 و نمايش فيلم «کوروش کبير» ساخته مصطفي فرزانه بازمي گردد و حتي ايران پيش از انقلاب با چندين فيلم ديگر همانند «گاو»، «شهر خاکستري»، «پستچي»، «شازده احتجاب» و «بامداد جدي» ساخته احمد فاروقي قاجار موفق شد جايزه شوراي عالي تکنيک را از اين جشنواره دريافت کند اما بخش عمده يي از حضورهاي افتخارآفرين ايران در کن بين سال هاي 68 تا 79 اتفاق افتاد.

انقلاب اسلامي وقفه يي را در حضور ايران در کن به وجود نياورد. سال 58 «سايه هاي بلند» ساخته بهمن فرمان آرا در اين جشنواره در بخش هفته منتقدين به نمايش درآمد.

ديگر حضورهاي سينماي ايران در جشنواره کن به اين شرح است؛ «چريکه تارا» (بهرام بيضايي) بخش مسابقه نوعي نگاه، «نظم» (سهراب شهيدثالث) بخش مسابقه بخش پانزده روز کارگردان ها، «دفاع از خلق، و افق پويا» بخش مسابقه پانزده روز کارگردان ها، «در کوچه هاي عشق» (خسرو سينايي) بخش مسابقه نوعي نگاه، «زندگي و ديگر هيچ» (عباس کيارستمي) بخش مسابقه نوعي نگاه، «بدوک» (مجيد مجيدي) بخش مسابقه پانزده روز کارگردان ها، «قلب» (سعيد مجاوري) بخش مسابقه کوتاه و سينما هميشه، «آن که خيال بافت و آن که عمل کرد» (مرتضي مميز) بخش سينما هميشه، «گلباران» (علي اکبر صادقي) بخش سينما هميشه، «رخ» (علي اکبر صادقي) بخش سينما هميشه، «مرد و ابر» (پرويز نادري) بخش سينما هميشه، «رنگين کمان» (نفيسه رياحي) بخش سينما هميشه، «بهاري که داشتم» (رضا شبيدي) بخش سينما هميشه، «ابرقدرت ها» (نورالدين زرين کلک) بخش سينما هميشه، «چشم تنگ دنيادار» (نورالدين زرين کلک) بخش سينما هميشه، «زير درختان زيتون» (عباس کيارستمي) بخش مسابقه، «زينت» (ابراهيم مختاري) بخش هفته منتقدان، «نوبت عاشقي» (محسن مخملباف) بخش نوعي نگاه، «بادکنک سفيد» (جعفر پناهي) پانزده روز کارگردان ها، «گبه» (محسن مخملباف) بخش نوعي نگاه، «طعم گيلاس» (عباس کيارستمي) بخش مسابقه، «منهتن از روي شماره» ( امير نادري) بخش نوعي نگاه، «سيب» (سميرا مخملباف) نوعي نگاه، «قصه هاي کيش» (ناصر تقوايي، محسن مخملباف و ابوالفضل جليلي) بخش مسابقه، «دايره» (جعفر پناهي) بخش هفته منتقدان، «تخته سياه» (سميرا مخملباف) بخش مسابقه، «زماني براي مستي اسب ها» (بهمن قبادي) پانزده روز کارگردان ها، «جمعه» (حسن يکتاپناه) نوعي نگاه، «سفر قندهار» (محسن مخملباف) بخش مسابقه، «ABC آفريقا» (عباس کيارستمي) خارج از مسابقه، «نفس عميق»(پرويز شهبازي) در بخش دو هفته كارگردانان، «زير نور ماه» (رضا ميرکريمي) هفته منتقدان، «بيگانه و بومي» (علي محمد قاسمي) هفته منتقدان، «ده» (عباس کيارستمي) بخش مسابقه، «بماني» (داريوش مهرجويي) بخش نوعي نگاه، «آوازهاي سرزمين مادري ام» (بهمن قبادي) نوعي نگاه، «ملاقات شيطان» (رضا پارسا) هفته منتقدان از سوئد، «گيوتين» (بهرام عظيم پور) پانزده روز کارگردان ها، «چت» (شادمهر راستين) پانزده روز کارگردان ها، «طلاي سرخ» (جعفر پناهي) بخش نوعي نگاه، «پنج عصر» (سميرا مخملباف) بخش مسابقه، «خواب تلخ» (محسن اميريوسفي) دو هفته کارگردان ها، «گاوخوني» (بهروز افخمي) دو هفته کارگردان ها، «پنج» (عباس کيارستمي) نوعي نگاه، «ده روي ده» (عباس کيارستمي) بخش جنبي، «جزيره آهني» (محمد رسول اف) بخش دو هفته کارگردان ها، «يک شب» (نيکي کريمي) بخش نوعي نگاه کن.

البته در اين ميان تعدادي از ايرانيان به عنوان داور در کن حضور داشتند که از جمله آنان مي توان به عباس کيارستمي به عنوان رئيس هيات داوران بخش نوعي نگاه و نيکي کريمي داور بخش سينه فونداسيون اشاره کرد.

اما با مروري بر فهرست نمايندگان سينماي ايران در کن اين مساله دريافت مي شود که دقيقاً همزمان با دوره يي که ديگر فيلمسازي براي جشنواره ها به عنوان روشي براي مطرح کردن خود از سوي کارگردانان بود نه عرضه کاري قابل قبول در سينما، ديگر ايران هم نتوانست حرف چنداني در کن براي گفتن داشته باشد. از ميان 16 جايزه ايران که از کن به دست آمده بيشترين و مهم ترين آنها از جمله نخل طلاي کيارستمي، دوربين طلاي پناهي و دوربين طلاي قبادي و يکتاپناه متعلق به همان سال هاي 68 تا 79 هستند؛ دوراني طلايي که حالا سينماگران درصدد هستند با يافتن اشکالات به وجود آمده سينماي ايران را به دوره افتخاراتش بازگردانند.

جوايز ايران در جشنواره کن
1995؛ جايزه دوربين طلا براي فيلم «بادکنک سفيد» ساخته جعفر پناهي

1997 ؛جايزه نخل طلا براي فيلم «طعم گيلاس» ساخته عباس کيارستمي

2000 ؛جايزه فيلم هيات داوران بخش نوعي نگاه به طور مشترک براي فيلم هاي «زماني براي مستي اسب ها» ساخته بهمن قبادي و «جمعه» ساخته حسن يکتاپناه

2005 ؛ جايزه ويژه هيات داوران بخش نوعي نگاه براي فيلم «خواب تلخ» ساخته محسن اميريوسفي