فعلا داریم می‌رویم جلو تا ببینیم چی می‌شود... :: سينمای ما :: پايگاه خبری - تحليلی سينمای ايران

امروز جمعه اضافه شد: چه هفته خوبی که کاش هیچ وقت تمام نشود: افشین قطبی با پرسپولیس قرارداد بست. ته جهنم بودیم و یک دفعه اطراف‌مان سرسبز شد. همه روزهای پوچ شده ما و پرسپولیس دوباره معنا گرفتند. ممنون از بچه‌هایی که امروز بعد از ظهر در کامنت‌های‌شان، چنین اتفاقی را به من و خودشان و باقیآدم‌هایاینکافه تبریک گفتند .

---------------------------------------------------

بخوانید روزنوشت نیما حسنی‌نسب را که بعد از مدت‌ها به روز کرده برای تبریک به من. نمی‌دانم شما همچین رفیقی داشته‌اید توی عمرتان یا نه. اما از من گفتن؛ در جریان باشید: فقط بهترین دوست آدم است که می‌داند چطور این قدر خوشحال‌‌اش کند.

اضافه شده؛ درباره مراسم جشن منتقدان دیشب:

این جور موقع‌ها معمولا جماعت به روی‌شان نمی‌آورند، ظاهرا ذوق نمی‌کنند یا می‌خواهند پنهان کنند یا این که واقعا برای‌شان مهم نیست. اما راست‌اش را بخواهید شخصا از این که در جشن امشب، از طرف انجمن منتقدان به عنوان یکی از ده منتقد برگزیده سی سال اخیر انتخاب شدم، خوشحالم و به این جایزه افتخار می‌کنم. تندیس‌اش را هم گذاشته‌ام آن بالای DVDها، کنار یک نسخه اریجینال دبل از بوچ کسیدی و ساندنس کید، و کنار پوستر سرپیکو و عکس آدری هپبورن. که از فردا نگاه‌اش کنم و حال‌اش را ببرم. (هر چند که بین منتقدهای برگزیده، حداقل از نسل‌های قبل از من، جای هوشنگ گلمکانی و کامبیز کاهه و ایرج کریمی و مجید اسلامی خیلی خالی بود.) خوشحالم که در این مدت درباره تارانتینو و پالین کیل و الکس دل‌پیرو و جان فورد و مایکل مان و نفس عمیق و سنتوری و رد پای گرگ و کلود سوته و ژان پیر ملویل نوشتم و از ان‌ فیلم‌هایی که بدم می‌آمد و اغلب‌شان هم وطنی بودند، نفرت‌ام را ابراز کردم، احساسات‌‌ام و آن چه را که بلد بودم، در لحظه بروز دادم و همکاران‌ام مرا پذیرفتند. این که هر کاری دوست داشته باشی بکنی و باز قبول‌ات کنند، خیلی حس و حال خوبی دارد. به خصوص در جشنی که ابعادش و مهمانان‌اش، برای صنف برگزار کننده‌اش ایجاد قوت و هویت می‌کرد. این جشنی بود که برگزارکنندگان‌اش، همت بلند و جاه‌طلبی و بلندپروازی و شور و شوق داشتند، و کوشیدند این همت بلند را خرج همکاران‌شان کنند. کمبودها در برگزاری جشن زیاد بود (ببخشید، در کدام جشن دیگر که باقی نهادها و سنف‌ها برگزار کرده‌اند، کمبود و اشتباه نبوده؟) اما نتیجه‌اش به نظرم در تغییر جایگاه نقد و منتقد در ایران موثر است و نتیجه‌اش تا مدت‌ها باقی خواهد ماند. هر چند که به نظرم جا برای پرداختن به سایت‌های سینمایی که آینده خبر و نقد سینمایی،در اختیار آن‌هاست بود و کوتاهی شد. (این یک اشاره مستقیم به سایت خودمان است ها!) به هر حال کاش این جشن تکرار شود. کاش ادامه پیدا کند. کاش دوستان برگزار کننده ما، نتیجه برگزاری چنین جشنی را در میان همکاران‌شان ببینند. کاش خسته نباشید‌مان را ابراز کنیم. هر چه نباشد، نقد فیلم، یکی از موفق‌ترین گونه‌های ادبیات ایران است. گاهی وقت‌ها تاثیرش حتی از شعر و رمان هم بیش‌تر است و لایق چنین مراسمی است. اوه، اوه. کار بدتر هم شد. یک نفر از دست برگزار کنندگان یک مراسم جایزه بگیرد و ازشان تعریف هم بکند. نهایت بدنامی است. ولی گفتم که، همیشه احساسات‌ام را در لحظه بروز داده‌ام، و راست‌اش این جایزه رویم را زیاد کرده، که باز هم از این کارها بکنم. ظاهرا هنوز که مشکلی پیش نیامده!
این مال صفحه اول سایت بود، و این جا گذاشتم‌اش تا شادی‌ام را با شما رفقا قسمت کنم. به خصوص که یک نقد نوشته ام درباره INTO THE WILD برای پرونده‌ای که برای مجله فیلم درآورده‌ام و هنوز چاپ نشده. وقتی خواندید، شاید خوش‌تان آمد، شاید هم نه. اما به هر حال مطمئن باشید کسی که آن را نوشته، همان امیر قادری است که مثل یک عاشق فراری، سال 1379، همه زندگی‌اش را ول کرد تا بیاید و درباره فیلم‌ها و آدم‌های محبوب‌اش بنویسد. INTO THE WILDام خوب یا بد، از آن موقع هم خالص‌تر است! جایزه گرفته‌ام از دست همکاران‌ام و پزش را می‌دهم. شرمنده ولی خیلی هم برایم مهم است.

خب، می‌ارزید. به قهرمان باختیم (10تیر1386)

دوباره رسیده‌ایم به دوران بالای دویست و بیست کامنت برای هر پست، و مهم‌تر این است که نه فقط تعداد کامنت‌ها بالا می‌رود که روز به روز خواندنی‌تر می‌شوند. دیگر راست‌اش روزنوشت‌های من فقط بخشی از این کارناوال بزرگ به حساب می‌‌آید. در کامنت‌های آخر روزنوشت قبل، «الهام» گفته بود که به خوانده‌ شدن این همه کامنت که اغلب در حجم‌های بالا نوشته می‌شوند، شک دارد. اگر قرار به اظهار نظر من است که باید بگویم: می‌خوانم‌شان کلمه به کلمه و. با اشتیاق. بخشی از واقعی‌ترین احساسات و افکار امروزمان در عصر و زمانه‌ای که زندگی می‌کنیم، این جا می‌بینم و نمی‌دانم قرار است تا کجا پیش برود. ضمن این که خودم هم یادم نبود این قدر کافه خوب در تاریخ سینما داریم، جوری که تازه و بعد از این یکی دو هفته و اسم بردن از این همه کافه سینمایی، تازه «آلفردو» دو تا از بهترین‌های‌شان را به یادمان می‌آورد. مثلا کافه ابتدای شکارچی گوزن که چطور می‌شود همه یادمان برود، در شرایطی که هفته‌ای یک بار دوره‌اش می‌کنیم؟ پیشنهاد یکی از شما برای نظرسنجی و بحث بعدی را در انتهای همین پست بخوانید. راستی موافقید «روزنوشت» را از این به بعد کمی صوتی - تصویری‌تر کنیم؟ (به قول دوران کانون فیلم‌هایی که در دانشگاه راه می‌انداختیم: سمعی-بصری‌تر؟!) ضمن این که کاش کار سوفیا و آلفردو را ادامه دهید. لینک مطالب جالب در این اینترنت را این جا بگذارید. سوفیا در کامنت‌های روزنوشت قبل، به مطلبی درباره سالینجر لینک داده و آلفردو به مطلبی از مجید اسلامی درباره فوتبال. می‌شود این تجربه را گسترش داد. حالا برویم و یادداشت‌های این دفعه را بخوانیم:

آخر شب

آخر شب بود و حال رفیق‌ام خوب نبود و نشسته بودیم توی ماشین و دل توی دل‌ام نبود که این یکی هم از دست برود. داشت درباره گرفتاری‌ها و این که نمی‌دانم فلان جا به بن‌بست رسیده‌ایم و اوضاع هیچ خوب نیست حرف می‌زد و این که چطور می‌شود از بهمان مخمصه بیرون آمد و من هم که داشتم زور می‌زدم تا از ناامیدی درش بیاورم. این جوری حداقل به احساس خودم نسبت به ماجرا فکر نمی‌کردم. باز آخر شب بود و داشتیم حرف می‌زدیم و صدای موسیقی توی ماشین نه بلند و نه کوتاه بود، که قطعه موسیقی بعدی شروع شد. پریدم وسط حرف‌اش و گفتم این را شنیده‌ای؟ حرف‌اش را ول کرد و با بی‌خیالی مطلق، جوری که انگار این تنها کاری است که توی دنیا بلد است، گفت: «آره بابا. این رو که با هم...» و این جمله را طوری گفت، با چنان اطمینان و خاطره و تجربه‌ای، که خیال‌ام از همه چیز راحت شد. راحت راحت. تازه بعدش بود که نشستیم و باز در این باره که در برابر این همه مشکل چه کنیم، حرف زدیم.

منبع انرژی

و این یک روایت دیگر از همان مشکل قبلی است: چند وقت پیش اردشیر رستمی مهمان ما بود که این روزها به خاطر بازی در مجموعه تلویزیونی «شهریار»، بیش از قبل، و نه فقط به خاطر طرح‌ها و نوشته‌هایش، میان مردم شناخته شده است. حرف پیش آمد و همان ایده روزنوشت قبلی را برایش مطرح کردم. این که باید به خاطر سرحال بودن خودمان هم که شده، دور و بری‌های‌مان را سرحال نگه داریم و در این روزگار، این پروژه چه قدر انرژی می‌برد و این‌ها. که بعد اردشیر برگشت و گفت که راهی برای انرژی گرفتن خودش پیدا کرده است. گفت که هر چند وقت سری به روستاها می‌زند. به پیرمردها و پیرزن‌های قدیمی. می‌گفت آن‌ها اصیل‌اند. دست نخورده‌ مانده‌اند. پس هنوز می‌توانند موج انرژی صادر کنند. همان طور که آخرین بقایا از در و دیوار خانه‌های‌شان، ظرف و ظروف‌شان. بعد دیدم این درست همان کاری است که به شکلی دیگر انجام می‌دهم. این که هر چند وقت یک بار از تهران می‌زنم بیرون. می‌روم پیش فک و فامیل. و این که چرا این قدر در روستاهای بین راه توقف می‌کنم. اردشیر مثل خیلی وقت‌های دیگر حرف درستی زده بود و من یاد گرفته بودم.

ضیافت چشم

یکی دو سالی هست که با انتشارات «تاشن» آشنا شده‌ام. یک بنگاه نشر بین‌المللی که کتاب‌هایی مبتنی بر تصویر منتشر می‌کند و کارش درست است. اتفاقا مجموعه «شهر کتاب» که در محله‌های مختلف تهران شعبه دارد، معمولا هر چند وقت یک بار، چند کتاب جدید از این انتشارات را سفارش می‌دهد که اگر نجنبید، زود تمام می‌شود.
در میان سری کتاب‌های «تاشن»، همه جور موضوعی پیدا می‌شود. مهم این است که بخش اعظم کتاب‌ها را تصویر تشکیل می‌دهد و این تصاویر، با ایده‌های تازه و شیکی، طراحی صفحه‌آرایی شده‌اند. بخشی از کتاب‌ها را آثار نقاش‌های بزرگ تشکیل می‌دهند. ( یک دانه نورمن راکول که اگر درست یادم باشد یک بار در همین روزنوشت درباره‌اش نوشتم، متعلق به همین انتشارات بود. ) یا مثلا مجموعه‌ عکس‌ها و پوسترهایی از فیلم‌ها که به ترتیب دهه‌های مختلف سینما، مرتب شده‌اند. و همچنین کتاب‌هایی درباره کارگردان‌ها و بازیگران بزرگ. این‌ها همه مجموعه‌هایی است که آدم دل‌اش می‌خواهد همه‌شان را بخرد و همین خودش یک گرفتاری است. یک بار که داشتم کاتالوگ انتشاراتی را نگاه می‌کردم، دل‌ام خوش بود که مثلا نباید هوس کتابی مثلا درباره مناظر نورماندی و توسکانی را بکنم و چشم‌تان روز بد نبیند. وقتی در نمایشگاه کتاب، همین‌ها اتفاقی به دست‌ام رسید، دیدم دل‌کندن از این کتاب‌ها هم سخت است. خلاصه ضیافتی است برای چشم‌ها با موضوعاتی چشم‌نواز.
آخرین کتابی هم که خریدم از این انتشاراتی، اسم‌اش هست «سینمای امروز» درباره کارگردان‌هایی که در چند سال اخیر فیلم‌های مهمی ساخته‌اند و عمدتا به سینمای مستقل و غیر هالیوودی تعلق دارند. و البته یک دانه عکس دو صفحه‌ای از صحنه قایق‌سواری فارل و لی در میامی وایس هم تویش هست که چی! (حرف‌هایم شده مثل بچگی‌ها که عکس و پوستر فیلم‌های سینمایی را می‌بریدم و می‌چسباندم توی یک دفترچه 40 برگ فرنو) بعضی از ایده‌های صفحه‌آرایی هم که شگفت‌آورند؛ از جمله یک صفحه مشترک در مجموعه مربوط به فیلم‌های دهه‌های مختلف سینما، که عکس مقداری براده سفید است که در فضایی تیره، شناورند. مدت‌ها نمی‌دانستم این چیز عجیب چیست تا این که توضیح‌اش را در صفحه‌ای دیگر از همین کتاب پیدا کردم: این‌ براده‌ها، دانه‌های برف‌ای هستند که ادوارد دست‌قیچی موقع ساختن آن مجسمه از برف، بر سر دختر زیبا می‌ریخت! قبول کنید که از مواجهه با این ایده، دندان‌های آدم می‌ریزد! کتاب مورد علاقه‌ام هم در این مجموعه، عنوان‌اش هست مایکل مان، با تصاویری از صحنه و پشت صحنه فیلم‌های استاد، از جمله تابلوی نقاشی که نمای معروف فیلم «مخمصه» بر اساس آن ساخته شده است. وقتی دوربین ته اتاق منتظر می‌ماند تا رابرت دنیرو، هفت تیرش را جلوی دوربین بگذارد روی میز، از میان اتاق پر از تنهایی‌اش رد شود و تکیه دهد به پنجره‌های بزرگی که آن سوی‌اش دریاست. راستی، همین الان یادم آمد؛ عکس روی جلد کتاب هم از همین صحنه است. گفتم که، «تاشن»‌ای ها تصویربازهای بزرگی هستند. به خصوص وقتی که در ابتدای همین کتاب، باز یک نقاشی به ظاهر بی‌ربط در قطع یک صفحه کامل کتاب، چاپ کرده‌اند که وقتی برای اولین بار دیدم، به نظرم رسید عجب تصویر فشرده‌ای از دنیای استاد است: شوالیه‌ای که باید از راهی سخت عبور می‌کرد و در عمق تابلو به یک قلعه می‌رسید که فتح‌اش کند. باز بعد از چند روز، کشف کردم که این تابلو، همان تابلویی است که در اتاق هتل راسل کرو در فیلم «نفوذی» (Insider) نصب شده. در لحظه‌ای که پاچینو موبایل را برمی‌دارد و به کرو زنگ می‌زند و می‌گوید: مردایی مثل تو، توی این دنیا خیلی کم پیدا می‌شن.

کشتن جسی جیمز به دست رابرت فورد بزدل

نمی‌دانم پرونده‌ای را که یکی دو شماره قبل مجله فیلم، درباره «کشتن جسی جیمز به دست رابرت فورد بزدل» درآوردم و نقد خودم در آن مجموعه را خوانده‌اید یا نه. اگر خوانده‌اید می‌خواهم حرف تکراری بزنم. نقد فیلم به کنار. فعلا بحث ما سر موقعیت مرکزی داستانی‌اش است. قصه یک یاغی اسطوره‌‌ای دشت‌های غرب وحشی یعنی جسی جیمز، که در آخرین روزهای شکوه‌اش، یک عاشق قدیمی به اسم رابرت فورد به جمع‌ او و گروه‌اش اضافه می‌شود. این عاشق قدیمی، مفتون و مجذوب جسی جیمز است. تمام داستان‌ها درباره زندگی او را خوانده، با شور و تمنا به او نگاه می‌کند، می‌خواهد مثل او باشد، دنبال‌اش راه می‌رود... و البته دقیقا اوست که می‌زند و جسی را می‌کشد. این رابطه، خیلی پیچیده، خیلی مبهم و در عین حال خیلی واقعی است. این که بزرگ‌ترین ضربه‌ها را معمولا معشوقان سینه چاک می‌زنند، و نه اول کار؛ که آخر ماجرا و بالاخره. این که اصلا این جور رابطه‌ها وقتی شکل می‌گیرند که آدمیزاد به پایان کارش نزدیک شده، و این که بزرگ‌ترین عشاق، به بزرگ‌ترین دشمنان تبدیل می‌شوند، و باز اگر دقت کنید، ضربه آخر معشوق، فقط از سر نفرت نیست. انگار این خود عشق است که تغییر جهت و حالت می‌دهد و در قالب مرگ جلوه‌گر می‌شود. اتفاقا تنها کسی که می‌تواند اسطوره را از پا دربیاورد، معشوق‌اش است، چون لحظه مرگ را از قبل احساس کرده و در عین حال فرصت داشته تا عشق‌اش را به یک تنفر جذاب تبدیل کند. موقعیت مرکزی داستانی یعنی این. هنوز می‌توانید دورش بچرخید و از این رابطه مراد و مرید، چیزهای دیگری بیرون بکشید. چند دقیقه‌ای در این لحظه به این موقعیت فکر کنید. اگر فکرکرده‌اید، دوباره فکر کنید.

سوتی

دو سه سال پیش در روزنامه شرق ستونی داشتم به اسم «طنز آماده» که بیشتر از آنی که فکر می‌کردم خواننده داشت. ایده اصلی‌اش هم این بود که عوض طنز خیالی نوشتن، آن قدر چیزهای بامزه به شکل واقعی در اطراف ما اتفاق می‌افتند که لازم نیست دنبال چیز دیگری باشیم. فقط باید دنبال‌شان بگردیم و همان‌ها را بنویسیم. و حالا در بازار کتاب ایران به دو جلد کتاب برخوردم با عنوان اصلی: 776 حرف احمقانه‌‌ای که تا به حال گفته شده، که در ایران به اسم «سوتی 1» و «سوتی 2» چاپ شده، ( ترجمه مهدی جوادی‌فر، انتشارات راشین ) و دیدم که گردآورنده‌شان دقیقا همان کاری را انجام داده که آن وقت‌ها در آن ستون نقشه‌اش را کشیده بودیم. فقط همه «طنزهای آماده»‌اش را به گفته‌ها محدود کرده و کاری به اتفاق‌ها و عکس‌‌ها و این‌ها نداشته. چیزی هم که موقع خواندن کتاب مجذوب‌ام کرد؛ طرز تلقی نویسنده‌ها، یعنی راس و کاترین پتراس، از سوتی‌های گفتاری است. بین این سوتی‌ها، از حرف‌های ابلهانه پیدا می‌شود تا گفته‌های سیاستمدارهای چپ و دولت‌مردان راست. یک جور کلبی مسلکی و به سخره گرفتن همه آرمان‌های تغییر شکل یافته در انتخاب این جمله‌ها هست که آدم کیف می‌کند. این هم چند تا مثال‌اش:

«بمب‌ها منحصرا به سمت اهداف نظامی نشانه می‌روند اما متاسفانه افراد غیر نظامی هم در اطراف این هدف‌ها وجود دارند.»
دوایت دی. آیزنهاور، رئیس جمهور و ژنرال ارتش آمریکا

«بعضی برنامه‌ها شاهکارند، اما همه برنامه‌ها فقط روی جنبه منفی جنگ هسته‌ای تاکید می‌کنند.»
سناتور بری گلدواتر، نماینده آریزونا، درباره برنامه‌های تلویزیونی مربوط به جنگ هسته‌ای

مراسم روز یکشنبه هفته آینده، بعد از ظهر در محوطه صومعه برگزار می‌شود، اما اگر بعد از ظهر باران ببارد، مراسم صبح انجام خواهد شد.
در حضور جماعتی در کلیسا گفته شد

عشق‌بازی یک بیماری روانی است که وقت و انرژی را هدر می‌دهد.
بیانیه مرکزی حزب کمونیست، جمهوری خلق چین، 1971

من زیر قول‌ام نزده‌ام. فقط نظرم را عوض کرده‌ام.
پی‌یر رینفرت، نامزد فرمانداری نیویورک، این که چرا فقط معافیت از مالیات یکی از اقلامی را که به مردم قول داده، گرفته است

من دودش را توی ریه‌هایم ندادم.
بیل کلینتون، نامزد ریاست‌ جمهوری آمریکا، در پاسخ به شایعاتی مبنی بر این که ماری جوآنا کشیده

مهم نیست او چه می‌کند. به هر حال هیچ وقت به جایی نمی‌رسد.
نظر یکی از اساتید آلبرت انیشتین درباره آینده او

خاطرات مارگرت تاچر

یعنی فاسد شده‌ام؟ این دفعه رفتم کلی کتاب موفقیت خریدم. همان کتاب‌هایی که تا قبل از این همیشه مسخره‌شان می‌کردم. اما حالا به نظر خودم نوع خوب‌اش، زیاد هم بد نیست. به خصوص به این خاطر که اول خودم با تجربه‌هایی که در زندگی داشتم، به نتیجه‌هایی رسیدم که بعد دیدم حاصل این تجربه‌ها، قبل‌ترش در این کتاب‌ها آمده. یعنی مسیر را برعکس طی کردم. از طرف دیگر به نظرم به اندازه کافی در داشتن ور تاریک ذهن، پیشرفت کرده‌ام. آن چیزها نهادینه شده و حالا این نوع نگاه و این کتاب‌ها، فقط ماجرا را کامل می‌کند. ور تاریک که پاک شدنی نیست.
ولی راست‌اش باز می‌ترسم این‌ها همه‌اش بهانه باشد. می‌ترسم فاسد شده باشم. یادم می‌آید به آن نقل قول معروف که آدم‌ها هجده سالگی گیج و متوهم و بی‌هوا و چپ‌اند و سی و چند سالگی دنبال موفقیت و سرمایه‌داری و این‌ها. بد است؟ خوب است؟ تازه این همه ماجرا نیست. نمایشگاه کتاب امسال، دو تا کتاب دیگر هم خریده‌ام. دیپلماسی اثر هنری کسینجر و خاطرات مارگارت تاچر؛ این محافظه‌کار بزرگ. این جاست که به نظرم دیگر باید گفت: خداحافظ امیر قادری...

گلو درد

هنوزعقده‌اش را دارم. آن وقت‌ها که بچه بودم و همیشه گلو درد داشتم و یک بارش، مادرم – که پزشک است – می‌خواست گلویم را ببیند. می‌دانستم که گلویم چرکی است و می‌دانستم بعد از این که مادرم ته حلق‌ام را ببیند، باید یک آمپول دیگر بزنم. پس دهانم را باز نمی‌کردم. و بالاخره مادرم گفت: «امیر جان، دهن‌ات رو باز کن خاله ببینه چه خوب بلدی...»
به جان خودم باز می‌دانستم که کلک است، می‌دانستم که برای چی مادرم می‌خواهد گلویم را ببیند. اما دل‌ام می‌خواست که خاله ببیند چه خوب بلدم. هنوز و بعد از این همه سال، عقده‌اش توی دل‌ام است. می‌دانستم و باز تسلیم شدم.

در کامنت‌های روزنوشت قبلی، بحث جذاب اسطوره‌های امروز ما راه افتاده بود که واقعا خواندنی و جذاب و آموزنده از آب درآمده بود. این یادداشت اخیرم درباره قهرمان‌های کمیک استریپ، شاید در بعضی جاها، به آن بحث مربوط باشد:

چگونه رو به رو شدن با قهرمان‌های کتاب‌های مصور راهی است برای غلبه بر سرکوب تمدن مدرن و در عین حال پذیرفتن همین تمدن؟

مسئله این است: یا پرواز می‌کنی یا نمی‌کنی

چه سوپرمن، چه بتمن، چه اسپایدرمن و چه این اواخر آیرون من، این‌ قهرمان‌های کمیک‌ بوک‌های پرطرفدار، که بعد از مدتی به پرده سینما راه یافتند؛ همه موجوداتی دو پاره و دو چهره‌اند. یک نیمه شبیه ما و یکی برتر از ما. یکی چسبیده به زمین و یکی رها روی هوا. یکی محصور و محدود به توانایی‌های آدمیزاد و دیگری قوی‌تر و گسترده‌تر، آن بالا. این طوری کمبودهای ما را هم جبران می‌کنند. کمبودهایی که نیمه انسانی این موجودات هم دچارش شده است. یعنی کلارک کنت وقتی هنوز سوپرمن نشده، بروس وین وقتی هنوز بتمن نشده و پیتر پارکر وقتی هنوز اسپایدرمن نشده. کلارک و بروس و پیتر، نه تنها شبیه ما آدم‌های زمین خورده محدودند، بلکه در آغاز داستان، معمولا بیش از حد معمول تحقیر شده‌اند و آزار دیده‌اند. این‌ها جوان‌هایی هستند بی دست و پا (از جمله این که گاهی عینک گرد دور شاخی می‌زنند) که پدر و مادر و عمو و پدربزرگ‌شان مورد هجوم تبه‌کاران قرار می‌گیرند و نه تنها نمی‌توانند شهری را از خطر نجات دهند، که حتی از به چنگ آوردن دل محبوب‌شان هم ناتوانند. (در این مورد دوم البته گاهی حق دارند! مخ طرف را زدن، گاهی از نجات یک شهر هم سخت‌تر است). خلاصه احساسات و غرایز و میل به قدرت و برتری در وجود همه‌شان سرکوب شده و شهروند معمولی یک متروپلیس بودن، حال‌شان را گرفته است. در چنین شرایطی است که می‌زند و شانس می‌آورند و مثلا عنکبوتی نیش‌شان می‌زند (اسپایدرمن)، ساختار ملکولی‌ بدن‌شان شکوفا می‌شود (سوپرمن) به کله‌شان فشار می‌آورند و اختراعی می‌کنند (بتمن و ایرون من) که باعث می‌شود یکی مثل دیگر آدم‌های دور و بر نباشند. در یک جامعه همسان‌ساز مبتنی بر قانون، «وجود»شان را رشد دهند. قدرتی بیابند که همین قدرت، کلید ورود به دنیای تازه‌ای شود. به عنوان نمونه‌ موردی، کلارک کنت عینکی محجوب تو سری خور، وقتی سوپرمن می‌شود، چنین توانایی‌هایی می‌یابد: در هوا پرواز می‌کند، روئین تن می‌شود تا جایی که می‌تواند انفجارهای ستاره‌ای را تحمل کند، صاحب انرژی پایان ناپذیری می‌شود، چشم‌هایش صاحب قابلیت‌های تلسکوپی و میکروسکوپی می‌شوند و اشعه ایکس پیدا می‌کنند، از همین چشم‌ها اشعه سوزانی بیرون می‌آید که می‌تواند همه چیز را خاکستر کند، یک طیف الکترو مغناطیس را به طور کامل می‌بیند، در داستان‌های اولیه حتی قدرت هیپنوتیزم دارد، هر صدایی را می‌تواند تقلید ‌کند، و بالاخره صاحب قدرت شگفت‌انگیزی می‌شود جوری که جا به جا کردن یک جسم صد تنی برایش مثل آب خوردن است. به این ترتیب کلارک کنت تبدیل به موجود شگفت‌انگیزی می‌شود که نه تنها می‌تواند شهر را نجات دهد، که دل لوئیس لین را هم تسخیر می‌کند.

×××

اما قدرت اگر با جنبه و مسئولیت همراه نباشد، همه چیز را به هم می‌ریزد. داستان‌های مصور میدان نبرد اسطوره‌ها نیست که بتوان غول‌ها و پادشاهان و گلادیاتورها را به جان هم انداخت تا هر کدام‌شان پرزورتر بود، بتواند بر زمین حکمرانی کند و قانون خودش را برپا کند. (جالب است که بدانید خلاقان داستان سوپرمن در دوران اولیه خلق‌شان در دهه 1930، متهم شدند که از شخصیت‌های داستانی کپی‌برداری کرده‌اند به اسم گلادیاتور!) بلکه به شکل تناقض‌آمیزی، آن‌ها این قابلیت‌ها را در میانه یک اجتماع مدرن، در قلب یک متروپلیس به دست می‌آورند. پس چنین قدرتی باید همراه با مسئولیت و درک و جنبه باشد. اتفاقا در این داستان‌ها، همیشه جانور دیگری هم هست که او هم توانسته قدرتی فراتر از شهروندهای دیگر به دست بیاورد، و قهرمان ما باید از قدرت‌اش برای جلوگیری از تهاجم‌های آدم بد داستان استفاده کند. دو ایده اخلاقی مرکزی در اغلب این داستان‌ها، یکی آن لحظه‌ مهمی است که مرد معمولی، به قابلیت‌های فراتر از معمول‌اش پی می‌برد و لحظه مهم بعدی، مربوط می‌شود به وقتی که قهرمان متوجه می‌شود باید مسئولیت قدرت‌اش را بپذیرد. یعنی نه تنها از آن برای رسیدن به اهداف پلید استفاده نکند، که اصلا این قدرت را در اختیار باقی اجتماع بگذارد که به این قدرت احتیاج دارند.

×××

به این ترتیب قهرمان‌های دو شخصیتی کتاب‌های مصور، به بخش مهمی از اسطوره‌پردازی قرن بیستم و بیست و یکم تبدیل می‌شوند. اسطوره‌هایی که ساخته و پرداخته شده‌اند تا به مخاطب‌های عموما نوجوان‌شان بفهمانند که می‌توانند زیر یونیفورم مدرسه و لباس اداره هم توانایی‌های حیرت‌انگیزی پنهان کنند. این قهرمان‌ها از دل مردم می‌آیند و در اولین فرصتی که گیرشان می‌آید، یعنی به محض این که لباس رزم را از تن بیرون می‌آورند، باز به میان مردم برمی‌گردند. به این ترتیب اسپایدرمن و بتمن و سوپرمن، هم از نرم معمول اجتماع فراتر می‌روند و هم نظم‌اش را در هم نمی‌شکنند. تو می‌توانی عقده‌ها و زخم‌های روح و جان‌ات را درمان کنی، بی این که خدشه‌ای بر اجتماع وارد آوری. تازه می‌توانی یک قدم پیش‌تر بروی و از این اجتماع محافظت کنی. قسمت دوم اسپایدرمن، یکی از فاش‌ترین فیلم‌های دهه اخیر سینمای آمریکا به لحاظ کارکردهای سیاسی پسا یازده سپتامبری است. جوان معمولی آمریکایی این قابلیت را دارد که توانایی‌های‌‌اش را گسترش ببخشد، مسئولیت قدرت به دست آمده را قبول کند و کشورش را از بحرانی که در آن گرفتار است بیرون بکشد. اسطوره‌ها معمولا از سالیان دور می‌آیند و دورانی بی‌تاریخ. اما در مورد قهرمان‌های معاصر کمیک استریپ همه چیز فرق می‌کند. اولا به این خاطر که علم و پیشرفت‌های علمی، نقش مهمی در گسترش توانایی‌های این موجودات دارد و بعد هم این که خارج از تمدن سرکوب شده دنیای ما، توانایی‌ها و قدرت این موجودات، معنا و تاثیر امروزش را نمی‌یافت.

×××

به این ترتیب مخاطب بی‌وجود مفلوک، وقتی با چنین قهرمان‌ها و اسطوره‌هایی رو به رو می‌شود، کمبودها و سرخوردگی‌هایش را فراموش می‌کند. نیروی سرکوب کننده تمدن را اصلا یادش می‌رود. در اقدامی واکنشی، دل به قهرمان‌هایی می‌بندد که دو جور لباس دارند: یک کت و شلوار مردانه و یونیفرم مدرسه؛ اما آن زیر مهم است که یا لباسی بدن‌نما به شکل عنکبوت پوشیده‌اند، یا شنلی با لباس چسبان منقش به حرف S بزرگ سوپرمن، یا انواع و اقسام نقاب‌هایی که بتمن و آیرون‌ من به چهره می‌زنند که آن‌ها را از هیبت زمینی‌شان خارج می‌کند. هیچ غیرمنتظره نیست وقتی خوب نگاه می‌کنیم و متوجه می‌شویم که دوران‌های رونق کتاب‌های کمیک با قهرمان‌های بزرگ‌شان، اغلب با هجوم و وحشتی بیرونی توام بوده است. از جمله دوران خلق در سال‌های رکود اقتصادی 1930، و بعد سال‌های جنگ جهانی دوم و جنگ سرد و حالا هم که دوران پس از یازده سپتامبر. یعنی درست همان وقتی که ملت به قهرمان نیاز دارد. به قهرمانی نیاز دارد که هم از جنس خودش باشد و هم نباشد. قهرمانی که احساسات و توانایی‌هایش با فشار دادن یک دکمه تغییر کند. او باید بتواند این توانایی‌ها را به شکل معمول سرکوب کند و البته در موقع ضرورت آزادشان کند و از زیر فشار سرکوب کننده بیرون‌شان بکشد.

×××

این وسط آن چه که باقی می‌ماند تنهایی است. قهرمان اگر قدرت‌اش را آشکار کند، همه چیز از دست می‌رود. پس حتی مجبور است از محبوب‌اش هم رخ بپوشد. او با بقیه فرق می‌کند، پس محکوم است که تنها بماند. قهرمان در آسمان پرواز می‌کند و باقی روی زمین‌اند. (قهرمان آیرون من به محبوب‌اش که مسئولیت خطیری به او سپرده، این که دست‌اش را ببرد توی قلب‌اش!، می‌گوید: من که کسی رو به جز تو ندارم...) درست به همین خاطر است که در بسیاری اوقات، این قهرمان‌های مصور حوصله‌شان سر می‌رود. دیگر نه قدرت را می‌خواهند و نه تنهایی و مسئولیت خرد کننده‌اش را. معمولا البته نویسنده‌ها و فیلمسازها سعی می‌کنند آخر داستان، کمی مشکلات را رفع و رجوع کنند. با نمایش پیروزی نهایی یا رسیدن به لوئیز لین و به دست آوردن شهرت در شهری که دیگر آن‌ها را شناخته است‌ (صحنه آخر ایرون من، جایی است که قهرمان، خودش را معرفی می‌کند: «آیرون من، من‌ام.»). به جز تیم برتون در سری بتمن که به تنهایی قهرمان وفادار می‌ماند. آدم بد از بین رفته است. مردم گاتهام سیتی به دست بتمن نجات یافته‌اند. اما عقده‌ها درمان نشده‌اند. گرد و خاک مبارزه غول‌ها فرو نشسته و حالا قهرمان مانده با تنهایی ابدی‌اش...

باز دارم تبلیغ می‌کنم برای پرونده «پرواز بر فراز آشیانه فاخته» و دیگر این که بخشی از انرژی را که در کامنت‌ها صرف نمی‌کنید، بگذارید برای نوشتن درباره سینما و اجتماع امروز، با همین علاقه و همین رویاها و همین صداقت و درک و شعور. تا در «سینمای ما» منتشر شود.

راستی داشت یادم می‌رفت؛ نظرسنجی بعدی پیشنهاد «Mouse» در یکی از کامنت‌های روزنوشت قبلی است: دوست دارید در چه حالتی بمیرید؟ کجا باشید ؟ چه کسانی دورتان باشند ؟ چه اتفاق‌هایی در ان لحظه برای‌تان بیفتد؟

پی‌نوشت: تیم ملی علی دایی را مگر چند نفر از شما دوست دارد؟ ضمن این که دیگر قرار نیست استیلی سرمربی پرسپولیس عزیز دل ما بشود. حالا شما مانده‌اید و قلعه‌نوعی‌تان...

پی‌نوشت 2: ماهنامه اینترنتی آدم برفی‌ها به روز شد. اگر این کاره باشید، می‌دانید که جمع و جور کردن این همه مطلب چه پدری از آدم درمی‌آورد. درباره کیارستمی و نود و باقی قضایا... در ضمن برای خواندن مطالب مربوط به مه 68 ماهنامه، رفتم سراغ شماره سوم و هر کار کردم مطالب این پرونده باز نشدند. اشکال از من بود؟

بازگشت به روزنوشتهای امیر قادری

فعلا داریم می‌رویم جلو تا ببینیم چی می‌شود...

نظرات