نویسنده: حنانه سلطانی

کاروانسرای بین راه

« من هنوز جوان ام، یعنی هنوز به سن عقل نرسیده ام. قصد استراحت ندارم. قصد چادر زدن در دامنه را هم ندارم. اگر صورتم از سیلی های نقدتان یخ شده، ولی هنوز احساس وجود می کنم. اجازه بده تا عاقل نشده ام، به ابراهیم وجودم متکی باشم و نه به ابراهیم های شما!» ده سالی از زمانی که حاتمی کیا این حرف ها را در جواب انتقادهای وارد بر «آژانس شیشه ای » گفت، می گذرد و حالا بین حاتمی کیای «آژانس شیشه ای» و «از کرخه تا راین» تا حاتمی کیای «حلقه سبز» و «به نام پدر» آن قدر فاصله افتاده که برایمان سخت است باور کنیم اینها را همین ابراهیم حاتمی کیا گفته باشد. ابراهیم این سال ها دیگر روی پرونده فیلم هایش شاید این دیالوگ لیلا ی «از کرخه تا راین» را بنویسد:" اینجا سرزمین منطِقه، سرزمین فکره." ولی کاش همین طور بود که لیلا می گفت. کنار آمدن با حاتمی کیایی که در سنین میان سالی راه عقل و منطق را پیش گرفته باشد و حرفه ای تر عمل کند چندان سخت نیست. خب قرار نبوده فیلمساز محبوب مان همیشه ملودرام احساساتی با موسیقی متن مجید انتظامی تحویل مان دهد. طبیعی است که بر حسب شرایط روز جامعه حرفه ای تر و منطقی تر عمل کند. اما چیزی که بیشتر آزارمان می دهد این است که ابراهیم حاتمی کیای این سال ها، بی منطقی را جایگزین شور و حس و حال فیلم هایش کرده است. «حلقه سبز» آن قدر اشکالات آماتوری و ناشیانه دارد که اگر اسم ابراهیم حاتمی کیا را در تیتراژ ندیده بودیم، پیش خودمان فکر می کردیم کار یک فیلمساز تازه کار باشد.
مهم ترین مشکل «حلقه سبز» خط اصلی داستان است که کشش تبدیل شدن به یک مجموعه تلویزیونی را نداشته است و داستان های فرعی نیز فقط برای کش دار کردن موضوع اصلی به فیلم تزریق شده اند و هیچ کمکی به شرح و بسط دادن خط اصلی داستان نمی کنند. معلولی دچار مرگ مغزی شده و قرار است قلب اش را پیوند بزنند. روح او در فرصت اندک باقی مانده تا مرگ و به قول خود حسن گلاب در "کاروانسرای بین راه"، به معنای تازه ای از تولد و حیات و مرگ می رسد. اما ایراد کار، اجرای تصنعی و سطحی همین جمله آخر است. ظاهرا قرار بر این بوده که «حلقه سبز» به شعری بدل شود که فیلمساز در وصف زندگی سروده است اما گمان نمی کنم برای تصویر کردن شاعرانگی زندگی لازم باشد نمایی از روحی در بالای برج میلاد یا با دستانی باز روی سقف ماشین یا با قاصدکی بر روی شانه گرفته شود! از این حیث شاید «حلقه سبز» را بتوان با «همه چیز درباره مادرم» (پدرو آلمودووار) مقایسه کرد. فیلمی با رویکرد و مضمونی مشابه با این تفاوت که همه داستان «حلقه سبز» را در همان بیست دقیقه ابتدایی روایت می کند. پسری( استبان) در اثر سانحه رانندگی دچار مرگ مغزی می شود و قلب اش را اهدا می کنند. ادامه فیلم اگر چه شرح حال زندگی مادر و بازگشت او به گذشته است اما سایه حضور استبان( بدون آنکه روح اش را ببینیم!) و آن سکانس فوق العاده تصادف در سراسر فیلم جاری است تا آنجا که می توان گفت ادامه فیلم، نیمه گمشده دفترچه خاطرات استبان و خود او است .
تلاش برای رسیدن از ایده اصلی «حلقه سبز» به یک مجموعه تلویزیونی، منطق را از بسیاری از اتفاقات و حوادث فیلم گرفته است و صرفا برای پر کردن زمان سریال و زنده نگه داشتن حسن تا قسمت پایانی به فیلم الصاق شده اند. ایست قلبی کوروش در اتاق عمل را هم که بپذیریم، انصراف دومین دریافت کننده قلب از عمل پیوند، توجیهی جز همان تلاش ذکر شده نمی تواند داشته باشد. خانواده ای که بیمارشان مشخص نیست حتی تا یک ساعت دیگر هم زنده باشد یا نه، از قبول قلب یک معلول امتناع می کنند! قسمت پایانی نیز نمونه دیگری از این بی منطقی روایی است. گلبهار با اینکه می داند قلب حسن را قرار است به شخص دیگری پیوند بزنند، آن قدر در بردن حمیرا ریاضی به تهران اصرار دارد که حتی با توقف در کنار مقبره امامزاده هم مخالفت می کند! فدا شدن منطق در این سکانس هم باز هیچ توجیهی ندارد، جز شیفتگی فیلمساز نسبت به ایده پایانی اش.
سیاهه مشکلات فیلم را همین طور می توان ادامه داد و به مثلا پرداخت تصنعی و نامناسب کادر پزشکی بیمارستان و در راس آنها، دکتر محتشم اشاره کرد اما بد نیست در پایان به چند نکته مثبت فیلم که تماشای «حلقه سبز» را در لحظاتی برایم دلپذیر کرد اشاره کنم. قطعا اگر بازی روان حمید فرخ نژاد و میمیک چهره اش و طنازی اش در برخی سکانس ها نبود، پذیرفتن چنین فیلمی از ابراهیم حاتمی کیا برایمان دشوارتر می شد. ریتم نا مناسب فیلم را فقط با بازی خوب فرخ نژاد بود که می توانستیم تحمل کنیم.
اگر چه سفر یک انترن با یک روح به دنبال دریافت کننده قلب چندان توجیهی ندارد اما به لطف ایده بکر فیلم( جایی که حسن از همان نشانه معروف قلب تیرخورده حرف می زند) باورپذیرتر جلوه می کند.
و در نهایت می خواهم از صحنه ای بگویم که هنوز حس شیرین غافلگیری بعد از تماشایش با من است. صحنه ای که نشانی از شیطنت های حاتمی کیای همان جمله های اول با خود دارد. آنجا که در قسمت های ابتدایی سریال، گلبهار وارد آسانسوری می شود و با بسته شدن در، موسیقی متن «از کرخه تا راین» به گوش می رسد. چند بار تا حالا این موسیقی را توی آسانسور شنیده اید؟ ممنونم آقای حاتمی کیا. همین هم غنیمتی است.